Ядловец (крачунске древко)

Ядловец або крачунске и новорочне древко (у народзе познате як крачун), єдна з найпознатших и найпопуларнєйших традицийох хтору ше повязує зоз преславу Крачуна и Нового року. То обичне жимжелєне древо хторе ше уноши до обисца або ше поставя на отвореним, даскельо днї пред початком нового календарского року.

Григориянски християнє крачунске древко або крачун квеца на Вилїю, а анґликански вирни крачунске древко квеца найчастейше у децембру. Древко ше прикрашує зоз рижнима ґомбулями, украснима пантлїками, лампочками хтори швица и другима прикрасками. На верх ядловца ше звичайно кладзе ангела, турньочку або гвизду хтора представя Вифлеємску гвизду з библийней приповедки о народзеню Исуса Христа.

История

Хаснованє ядлїнарох (игелкарох) за прикрашованє обисцох у жимских преславох походзи з библийних часох. По 7. вик н.е. пагански обичай хаснованя желєнїдла под час преслави жимского солстиция постал часц вирских обичайох за крачунски швета.^[1] Гоч квеценє древкох запровадзоване под час жимских фестивалох давно пред зявеньом християнства, крачунске або новорочне древко релативно нове зявенє.^[2]

Солстиций або слункостой то астрономске зявенє хторе ше случує два раз у року, кед Слунко на нєбесней гемисфери описує найвисшу або найнїзшу драгу у одношеню на нєбесни екватор. Того дня Слунко на поладнє (локалне Слунково поладнє) досцигує найвисшу або найнїзшу точку на нєбє над горизонтом.

Походзенє обичаю

Точне походзенє тей традициї нє познате. Найскорей походзи з обичаю прикрашованя з яблуками, цо би требало символизовац Древо знаня, добра и зла у Райскей загради. ^[3]Обичай ше зявює у Нємецкей у 16. вику. Древа оквецени з яблуками ше хаснує у морално-поучних забавох же би указали зраженє добра и зла. Популарносц хтору крачунске древко ма нєшка достало под час Мартрина Лутера, протестанского реформатора хтори уведол и обичай украшованя ядловцох зоз швичочками. Нєшка яблука заменєни зоз ґомбулями, а швичочки зоз рижнима швицацима лампионами.

До Британиї тот обичай уведол принц Алберт, супруг кралїци Викториї з половки 19. вику. После того крачунске древко швидко освоєло Европу и цали швет.

У Сербиї ше тот обичай зявел концом 19. вику, перше при католїкох, а дакус познєйше и при православним жительстве пред Новим роком. По початок 20. вику обичай ше преширел на векши места, а по валалох дакус познєйше. Нєшка ше у Сербиї ядловец прикрашує найчастейше за Нови рок (новорочне древко), а на саму Вилїю при православних ше до обисца уноши дубов конар хтори ше вирубе у лєше. То такволани Бадняк, хтори по варошох мож купиц, дакус украшени з класками жита, на пияцох и у дутянох.

Крачунске древо у Зєдинєних Америцкох Державох

Обичай прикрашованя крачунского древка у Зєдинєних Америцкох Державох принєсли Хесени (нємецки помоцни єдинки хтори за воєну службу анґажовала британска влада) под час Америцкей войни за нєзависносц. Бул то резултат носталґиї и жаданя же би ше на далєки континент пренєсло часц оцовщини.

У априлу 1926. року ґиґантска секвоя (Sequoiadendron giganteum) „Ґенерал Ґрант” у Кральовским националним парку у Калифорниї, друга найвекша секвоя на швеце, стара коло 3000 роки, урядово преглашена за националне крачунске древо.^[3]

Продукованє новорочних ядловцох

Донєдавна ше пред новорочну еуфорию могло купиц ядловци зрубани у природи. Уж коло половки 20. вику тоти зрубованя загрожени, бо дзешаткую лєсов фонд, та ширцом швета порушана инициятива же би ше зопарло тоту праксу.^[4]

Нєшка продукция новорочних ядловцох зрубаних або вєдно зоз викопану глїну постала добра польопривредна дїялносц. Кажди рок ше лєм у Сиверней Америки випродукує коло 35 милиони ядловци зоз глїну, а у Европи ше випродукує и до 60 милиони стебла. У Зєдинєних Америцкох Державох єст коло 150 тисячи одховйовачох, медзи хторима коло 5000 розсаднїки „Виберй и зрубуй“. ^[1]

Розсаднїцка продукция крачунских и новорочних ядловцох ше и у нас розвила з початку 21. вику и то резултовало зоз драстичним зменшаньом зрубованя. Зоз Законом о лєсох у Сербиї забранєне зрубовац ядлїнари за новорочни и други швета.^[5]