Штрайк

Штрайк (нєм. Streik, од анг. strike – цо значи: вдеренє), єдна з мирох роботнїкох, найчастейше заєднїцке напущованє роботи же би ше з тим нагнало давателя роботи прилапиц їх условия (найчастейше: звекшанє плаци або зменшанє годзинох роботи).

Як перши штрайк у Сербиї мож тримац роботнїцку побуну у краґуєвскей Лївальнї, хтора вибила у чаше кед управитель бул перши сербски школовани артилєрийни официр Петар Протич (1854–1857). 1

Перши познати штрайк бул у 12. вику у Єгипту под час панованя Рамзеса III кед ше окончовало будовательни роботи. Подїя зачувана на папирусу и детально описує цек штрайку.

Анґлийске слово strike, цо значи – штрайк, першираз ше зявело 1768. року, кед моряки, як знак потримовки штрайком у Лондону, „вдерелиˮ або одстранєли найвекши плахти тарґовинских ладьох у пристанїщу.

Од 1917. року мексицки устав, перши устав Мексика, ґарантовал право на штрайк. Пре масовну нєзанятосц у Америки 1937. року вибили 4740 штрайки. Була то найвекша габа штрайкох у историї.

История штрайкох

Зоз зявеньом индустрийней револуциї и капитализма зявює ше и роботнїцка класа хтора власнїкови (капиталистови) могла предац лєм свою роботу. Понеже власнїк у лєпшим положеню од роботнїка – вон понука роботу, вон диктує условия роботи, у початней фази капитализма роботнїки мали лєм робиц за плацу яку капиталиста бул порихтани плациц.

З наставаньом индустрийних ґиґантох, дзе робело вельке число роботнїкох, створени условия за їх орґанизованє до роботнїцких синдикатох. Синдикати починаю борбу за роботнїцки интереси – векшу плацу, кратши роботни час, лєпши условия роботи, социялну и здравствену защиту...

Даватель роботи и роботнїки маю заєднїцки циль: витвориц и дзелїц приход. Способ подзелєня то гевто дзе ше им интереси зражую. Пре заєднїцки циль, даватель роботи и синдикати сотрудзую по одредзену точку и о проблематики бешедую. Кед ше оценї же з розгварками нє мож посцигнуц догварку, теди роботнїки уходза до штрайку.

Нєобходни условия за орґанизованє штрайку

Штрайк ше муши добре орґанизовац, бо постої ризик же ше вон нє уда, та ше капиталиста почнє вимсциц (одпущованє орґанизатора з роботи, зменшанє плаци и под). За успишне орґанизованє штрайку треба даскельо предусловия:

♦ Же єст моцна синдикална орґанизация;

♦ Же орґанизация ма одредзени резерви пенєжу (найчастейше од членарини) зоз хторима оможлїви живот роботнїкох под час штрайку, бо нє буду примац плацу;

♦ Же єст вельки нарученя ґу фирми и час хтори капиталиста муши випочитовац ґу купцови;

♦ Же єст одлука векшини роботнїкох ступиц до штрайку;

♦ Же роботнїцки стражи можу зопрец штрайкбрехерох (роботнїкох хтори под час штрайку сцу робиц);

♦ Же штрайк може загрожиц Владу, явни шор и мир, та и нормални живот ужеми.

Ґенерални штрайк

Ґенерални штрайк значи штрайк цалого єдного конара (напр. електропривреда, желєзнїца, ПТТ...) або аж шицких системох у жеми. У жемох розвитого капитализма аж и ґенерални штрайки нє ридкосц и у нїх знаю участвовац и вецей стотки тисячи людзе.

Штрайк у социялизме

У социялизме була флоскула же роботнїки „власнїки фабрикох“, же нєт зраженя интересох у социялизме, та же штрайк нєможлїви и нєприродни. Точнєйше, штрайк бул забранєни и зрубовани у кореню. Синдикати ше занїмали з набавяньом углавним швиньского меса и орґанизованьом лєтованя роботнїкох.

Заш лєм у Югославиї, як найскорей єдиней жеми од тих дзе наставал социялизем, уж од 1958. року приходзи до перших штрайкох. Улогу капиталисти успишнє превжала бирократия. Понеже слово „штрайк“ було проскрибоване, похасновани нови термин „застановенє роботи“ (того було и пред Другу шветову войну).2 3 4 Пояшнєнє було же у борби процив бирократиї роботнїки з часу на час, „же би обрацели увагу“, починали „застановйовац роботу“. Застановенє роботи би ше ришовало так же би роботнїки у найвекшим чишлє случайох достали даяке звекшанє плаци „з друкованьом пенєжу“, а руководителє, як привредни так и синдикални и партийни, були на рижни способи покарани бо зоз свою роботу або нєроботу, приведли до застановеня роботи.

Штрайк у транзициї

Найчежше орґанизовац штрайк у транзициї. Роботи нєт, вельки одпущованя, синдикати ше ище вше у правим смислу нє орґанизовали, а часто их власнїки и подкупели.

Єдини цо маю даяки шанси орґанизовац штрайк то роботнїки явних подприємствох бо их єст вельо и штрайк може загрожиц функционованє держави.

Понеже єст Закон о штрайку хтори принєсла Народна скупштина, штрайки у явних подприємствох дошлєбодзени, алє з обовязним „обезпеченьом минималней функциї роботи“. То практично значи же 30% роботнїкох нє шме штрайковац анї док штрайк тирва. Обачене же ше у штрайкох явних подприємствох поцихи евидентує хто спомедзи занятих бул у штрайку, а понеже ше вшадзи наявює одпущованя, ясне же як чежко нєшка орґанизовац штрайк.

Место штрайкох, у Сербиї ше остатнїх рокох применює „блокаду драгох“ та кажде хто ма даяки проблем може, за тераз, блокировац явни драги и улїци пре витворенє своїх правох. До тераз интервенциї полициї були ридки и нє пребарз брутални.

Штрайк з гладом

То єдна з методох борби, найчастейше гарештованих процив власцох у гарешту и їх поступкох. Запровадзую го найчастейше политични гарештанци кед вичерпаю шицки средства борби за свойо права або цилї. Штрайк з гладом ше найчастейше запровадзує так же гарештанєц пиє лєм води, а одбива єдзенє. У зависносци од конституциї и здравственого стану, штрайк з гладом може тирвац без смертельних пошлїдкох коло 30 днї.

Єст вельо приклади же управа гарешту на силу карми гарештанца так же му дава инфузию.

Кед загарештовани даяка позната особа, вец до явносци швидко сцигує информация же вон штрайкує з гладом и теди приходзи до протестох прейґ средствох информованя на хасен штрайкачови. Публицитет у тим случаю пресудни.

Штрайк з гладом як средство хасную и обезправени у транзициї так же штрайкую пред Владу, Скупштину або на даяким другим явним месце.

Лок аут

Лок аут то ситуация процивна штрайку. Кед власнїк нє ма досц роботи, вон завера фирму на єден час, роботнїки нє приходза на роботу и нє примаю плацу.

Литература

Bogdan Kavčič, Andrej Lukan, Dana Mesner-Andolšek, Andreja Čibron. 1991, STAVKE, Ljubljana: Znanstveno in publicistično središče d.o.o.

Wagnerová, E.; Šimíček, V.; Langášek, T.; Pospíšil, I. a kol. Listina základních práv a svobod. Komentář. Praha : Wolters Kluwer ČR, a. s. 2012, s. 601

ŠNÉDAR, Libor. Krátké zamyšlení nad problematikou právní regulace stávky. In: HRABCOVÁ, Dana. Pracovní právo 2011: sociální dialog: sborník příspěvků z mezinárodní vědecké konference. 1. vyd. Brno: Masarykova univerzita, 2011. s. 108 – 111. ISBN 9788021054387.

Вонкашнї вязи

Richard W. Fetter: Stávky i mimo kolektivní vyjednávání jsou legální, ale bez pravidel, Měšec.cz, 14. 6. 2011.

Референци

1 Журић, Вуле (31. 3. 2023). „Живот и прикљученија Петра Протића Драгачевца, првог школованог српског артиљерца: „Бој Срба с друзима пакла“ и друге приче”. РТС - OKO.

2 Крај обуставе рада у руднику Ресава. Политика, 1. нов. 1935

3 ...предстоји обустава рада, Време, 5. август 1936

4 Шеснаести дан обуставе рада у фабрици авиона "Змај" у Земуну. Политика, 4. апр. 1936.