Чиґра

Чиґра то конусне бависко округластого цела и з оштрим кончистим дном. Направена є же би ше окруцала коло своєй вертикалней оси, балансуюци на верху з прикмету жироскопского ефекта.

Кед ше чиґру активує и вона ше почина рушац, звичайно ше почнє гойсац пар секунди, вец ше вертикално обраца єден час, и ознова ше почнє гойсац зоз вше векшу амплитуду, и на концу пада и вивраци ше на бок, пре траценє енерґиї.

Чиґри постоя рижнородни и направени су зоз розличних материялох, углавним зоз древа, глїни, керамики, металу и пластики, часто зоз металним верхом. У природи мож видзиц рижни форми хтори здабу на чиґру напр. жалудз, мак, семенкa/нашенькa з явора випатраю як „мотильчки", школька з кончистим верхом итд. Перша чиґра пренайдзена зоз периода пред коло три и пол тисячи роки п.н.е. а розличини народи приходзели на задумку як направиц чиґру.^[1]

Чиґра ше може активовац:

● рушиц зоз пальцами –зоз заобрацаньом малого верщка на верху,

Чиґра хторей обмотани порвазок коло часци цела

● зоз потаргованьом порващка хтори обмотани коло цела чиґри (слика горе на правим боку).

Постої файта чиґри хтора ма ярчки, предвидзени же би ше коло нїх обмотал порвазок. Знац обрацац таки чиґри то наисце схопносц, прето же нє єдноставно поставиц чиґру правилно и нагло поцагнуц порващок обмотани коло чиґри, же би ше зоз тим рухом дало замах за цо длугше обрацанє.

● з помоцу уградзеного спиралного фуровика.

Чиґри хтори ше порушую з батощком

За тоту окремну файту чиґри ше дума же єй походзенє у Китаю, а же Европейци за ню дознали у 14. вику. Археолоґове таки чиґри пренашли при народох у Европи, у Сиверней и Южней Америки, на островох у Цихим океану, у Индиї и Африки.

● Дзецинске бависко на дну заоштрене-кончисте, а на верху преширене, хторе ше обраца кед ше го вдери з батощком.

Чиґри хтори ше обрацаю зоз вдеренями зоз батощком правени зоз древа, печеней глїни, дакеди и зоз каменя. У 18. вику було и желєзни чиґри предвидзени за бавенє а хтори би ше обрацали на залядзеней поверхносци (на лядзе) озерох и рикох.

Китайска чиґра

Китайска чиґра то окремна файта чиґри хтора ше состої зоз сферного цела и тримача з палїчки. Кед ше китайска чиґра заокруца, вона ше перше обраци як и звичайна чиґра. Медзитим, пре вельку угласту швидкосц, єй тримач ше вше баржей нагина на долу и у хвильки кед дотхнє подлогу чиґра ше подполно обраци и почина ше обрацац на тримачу. Обрацанє виволує хвилькову силу пре тренє по поверхносци. Єй швидкосц ше зменшує, чиґра траци стабилносц и пада.^[1]

Kитайска древена чиґра хтора ротира, у єдней хвильки обраци ше горездом и наставя ше обрацац на своїм верху.

Интересантне же кед ше китайска чиґра обраци у рушаню, вона подзвигнє свой центер маси и почина ротировац у процивним напряме.

Исти ефект ше може посцигнуц и зоз твардо увареним вайцом, лабду за раґби або округластим каменьчком.^[2]

Таки бависка ше хасную од давна и то як поєдинєчне бависко або як змагательни бависка у ґрупи. Теди ше кажди бавяч намага отримац чиґру же би ше цо длужей обрацала або же би посцигла даяки други циль. Даєдни чиґри маю фасетирани цела зоз символами або надписами и хасную ше як „случайни” коцочки у бависку або за пророкованє и ритуални наменки.

История и походзенє

Чиґри ше зявели нєзависно у рижних културох ширцом швета и предпоставя ше же су єдни зоз найстарших познатих бавискох хтори одкрили археолоґове. Викопани су на шицких континентох окрем на Антарктику. Напр., чиґри хтори датирую зоз коло 1250. року п.н.е. пренайдзени у Китаю, док видлабана древена чиґра зоз приблїжно 2000. року п.н.е. одкрита у Тутанкамоновим гробе.^[3]^[4] Чиґри хасновани як бависка у старим Риме.^[5]

На даєдних предметох старогреческих глїняних судзинох зоз 500. року п. н. ери намальовани сцени женох хтори обрацаю чиґру. Чиґри ше споминаю аж и у греческих кнїжовних дїлох ище з периода пред нову еру:

● у шпиву Илияда

● у Держави герческого филозофа Платона

● у комедиї Птици старогреческого драмского писателя Аристофана

У римскей кнїжовносци зоз першого вику пред нову еру:

● Верґилиє их спомина у геройским епу Енеїда

Чиґри ше споминаю и у анґлийскей кнїжовносци у шеснаестим и седемнастим вику:

● даскельо Шекспирово дїла

Файти чиґрох

Найєдноставнєйша чиґра то чиґра направена у форми копи, з преширеньом и з додатком на горнєй часци. Додаток служи як тримач, хтори мож влапиц зоз пальцами, постави ше чиґру на подлогу, барз заокруца и пущи же би ше обрацала єден час. После ше окруцанє поступнє спомалшує и помалки става и пада „на бок”. Зоз такима чиґрами ше можу похвалїц розлични култури, од Япону, прейґ Нємацкей, Польскей, Кореї, Французкей, Шкотскей, по нашу жем.

Мож повесц же єст вецей способи порушованя чиґри-врецена: обрацанє на други конєц оси, спомоцу спирали, маґнетних польох, односно ротацию маґнетних часцох на окремних плочох з подлогу итд..

Инши наменки чиґри

Попри другиих бавискох, чиґри ше хасновали и за коцканє и пророкованє. Даєдни дружтвени бависка хасновали чиґру як маскоту-коцочку хтора мала улогу потрафиц и злєпшац намислом резултати.^[6]

Демонстрациї зоз чиґру приказали прикмети фарбох, як цо то зробели Джеймс Дейвид Форбс и Джеймс Клерк Максвел на Максвеловим диску, зоз швидким окруцаньом чиґри, Форбс створел илузию єдней фарби хтора була мишанїна основних фарбох: ^[7] Резултат такого демонстрованя фарбох, фарби випадли иншаки, як цо ше зна яки су зоз класичним мишаньом фарбох (напр. белава и жовта фарба нє творя желєну алє целовкасту ниянсу итд).

Максвелова чиґра у фарби (1895) и єдина зоз часописа „Популарне науке месечно“ (1877)

Максвел пошол крочай далєй хаснуюци кружну скалу коло рубца зоз хторим мерал одношенє примарних фарбох, вибераюци цинобер, смараґд и ултрамарин.^[8]

Цикавосци

● Шветови Дзень чиґри у швеце преславює ше другей стреди у октобру. Дзень чиґри утвердзени 2002. року.

● Найвекша чиґра на швеце находзи ше у Голандиї. То памятнїк- скулптура; чиґра (Bromtol) висока 10 метери, хтора краши кружни ток на сиверним уходзе до городу Остергаут. Скулптура уметнїцке дїло Петра Гохмана, а понеже памятнїк поставени у часци вароша хтори ,,вре'' од различних индустрийних дїялносцох, предпоставя ше же уметнїк Гохман представел тоту часц вароша праве зоз тим експонатом-вельким цифрованим бависком. Наволую ю визиткарта вароша. Памятнїк приказани и у промотивним видеу Ґуґл мапа зоз прейґ милион и тристо тисячи препатрункох, у хторим ше попри тей чиґри видза и други познати будинки, як цо то турня у Пизи, Стоунгенджа и други.

● Найчежша чиґра на швеце ма 280 kg и находзи ше у Китаю. Рекорд за найчежшу чиґру хтору ше єдному чловекови удало рушиц од 2005. року, трима Чанґ Тай-Юан (Chang Tai-Yuan). Чиґру хтору рушел и то лєм зоз порващком, мала 60 кили и обрацала ше 39 секунди.

● Пренайдзени фотоґрафиї на хторих видно дзеци як ше бавя зоз чиґрами на ладї Титаник.

● Ганс Кристиян Андерсен написал дзецинску сказку о любови чиґри спрам лабди.

● Жорж Бизе написал композицию за клавир La Toupie (Чиґра).

● Чиґра ма окремну улогу як порушовач збуваня у познатим науковофантастичним филму Початок зоз 2010. року Кристофера Нолана.