Фотоґрафи медзи Руснацами у Панониї

По початок 19. вику кнїжки и подобни друковани виданя були илустровани лєм зоз ручно робенима ґрафиками, досц примитивнима илустрациями даяких общих темох. Фотоґрафия, як визуални документ, теди ище нє постояла. Медзитим, людска любопитлївосц позлацела и тоту обласц чловекового интересованя. У розвитших европских жемох и у Америки одпочало ше глєдац способ як мож було хтору подїю зазначиц з помоцу шветла на одредзеней, за тото порихтаней подлоги, и з применку технолоґиї хтора водзела ґу стабилному продукту познєйше наволаному фотоґрафия.

Преламни хвильки були кед Нисефор Ниєпс (Nicéphore Niépce) 1826. або 1827. року створел потераз познату як найстаршу очувану фотоґрафию природи хтора наволана Попатрунок з облака у Ле Ґрасу. Иновация тей файти поґурала до нових виглєдованьох, драга була вше яснєйша, и вец 1839 року Луй Даґер (Louis Daguerre) розвил поступок знїманя фотоґрафиї хтори оможлївйовал творенє тирвацей, детальней фотоґрафиї на бакарних плочох на хторих було пасмо стрибла. Даґеров поступок ше нєодлуга почало хасновац у цалим швеце и тот 1839. рок мож тримац за рок кед народзена фотоґрафия як нови медий. До конца 19. вику ше процес продукциї фотоґрафиї, чарно-билей алє и у фарбох, нєпреривно розвивало. Зоз того продукта, фиксираней фотоґрафиї на хторей бул єден деталь з даякей подїї, после того як Ганибал Ґудвин (Hannibal Goodwin) 1887. року пренашол же найлєпша база за филм то целулоиїд, браца Авґуст и Луй Лумиер (Lumière) 1895. року пренашли кинематоґраф, односно можлївосц же бизме могли зазначиц цалу єдну подїю у єй полним тирваню, на филм, на целулоид. Од самого початку 20. вику фотоґрафия и филм освоєли цали швет.

Значна улога фотоґрафох

Як и кажда иновация такей файти, и фотоґрафия сцигла досц швидко и до менєй розвитих крайох Европи, до часцох дзе жили Русини у штреднєй Европи або Руснаци у Австро-Угорскей, у Войводини и Горватскей . Фотоґрафи як ремеселнїки ше почали перше зявйовац у векших варошох а потим и у менших местох. Вони сликовали за пенєж, давалу услугу тим хтори сцели буц висликовани на фотоґрафиї. Так наставали звичайни фотки, з каждодньовим змистом алє ше указало, з часом, же тоти на перши погляд звичайни фотки у себе ношели значни етноґрафични або документарни елементи. Тедишнї фотоґрафи поставали, так, и свойофайтово хронїчаре бо фотоґрафовали хвильки зоз животу народа, його каждодньових активносцох - у роботи на полю, вешелю на свадзбох, народзеню дзецка, у смутку на хованьох, шпиванє на Вилїю вечар або пошвецаня кошаркох у церковней порти на Вельку ноц, сликовали цали фамелиї и так за собу охабяли драгоцини шлїди свойого часу.

Трима ше же о живоце нашого народу у южней Панониї єст барз мало зачувани сторочни фотоґрафиї. Постої думанє же велї зоз давних фотоґрафийох нєставаю вєдно зоз їх власнїками, же младши поколєня нє знаю достаточно, нє розумя достаточно значосц давних фотоґрафийох хтори мали їх баби и дїдове та их, по упокоєню спомнутих, єдноставно руцаю до шмеца. Так хвильки прешлосци, фото документи зазначени на фотопаперу, нєставаю пре нашу нєдзбалосц.

Перши пробованя на призберованю фотоґрафийох

Стоя, з лїва: Хил, Тоби, Михайло Лїкар, Дафе, нєпознати, Михалї, Будински Янко (або Микола), Михайло Врабель Шедза: Арнолд, Петро Кузмяк, Андри Лабош, парох, Никола Бадовинац, паноцец, Михаил Джуня

У редакциї младежского часопису МАК зробени даяки артикулованши пробованя дойсц до кельо-тельо прецизнєйших сознаньох о тим яки ше то шицко стари, давни фотоґрафиї находза медзи Руснацами по наших местох з Войводини и Горватскей. Од новембра 1976. року у каждим чишлє часопису, у рамикох рубрики Конкурс за найстаршу фотоґрафию, обявйовани поволанки читачом же би глєдали дзе єст стари або найстарши можлїви фотоґрафиї. До редакциї сциговали барз интересантни старих фотоґрафийох з податками о нїх. Єдна з тих фотоґрафийох була и позната фотоґрафия на хторей вифотоґрафована ґрупа керестурских интелектуалцох, паноцох и уряднїкох а на хторей у штредку шедзи и сам Петро Кузмяк. Теди тота фотоґрафия була датирована з роком 1899. понеже Кузмяк умар на початку 1900. Медзитим, на тей фотоґрафиї и Михаил Врабель а вон бул у маю 1898. року меновани за главного редактора господарских новинох Недїля у Будапешту, та 1899 року вон нє могол буц на спомнутей фотоґрафиї, цо значи же тота фотоґрафия напевно настала скорей, вироятно 1896-1897. року.

Фотоґрафи по наших местох

Михал Биркаш

Податки нам указую же у Руским Керестуре як фотоґрафи були запаметани Ґабор Майхер, Осиф Будински, Михал Биркаш и Йовґен Будински. Кажди спомедзи нїх у обласци фотоґрафиї надосц того допринєсол як фотоґраф-хронїчар. Од початку 1980. рокох як фотоґрафове у Руским Керестуре робели Владимир Дадо Колєсар, Любомир Дудаш Инґе и Мелания Планчак. Їх, як младшу ґенерацию фотоґрафох, залапела диґитализация и вони робели у зложенших технолоґийних условийох.

Осиф Будински бул склєняр и сликер, вельорочни предсидатель Майсторского дружтва у Руским Керестуре. Вєдно зоз Управним одбором Дружтва вон орґанизовал шветочну преславу 100-рочнїци Майсторского дружтва 1934. року и зношел найвекшу терху при будованю Майсторского дому хтори бул закончени 1939. року.

Михал Биркаш зоз свою сликерню частейше сликовал народни живот - роботу у полю, живот людзох у Дальским риту, народни обичаї и велї його фотоґрафиї обявйовани у Руских календарох.

Схопносц и майсторство Йовґена Будинския виражени у призначованю подїйох у валалє. Велька часц його фотоґрафийох то документи тедишнього часу. Вон мал власни ателє дзе сликовал млодята, свадзебних, леґиньох и дзивки та на його фотоґрафийох мож найсц елементи як скорей випатрало народне облєчиво.

Терашньосц нам указала и поучела нас о тим же яки то значни документи можу буц фотоґрафиї валалских фотоґрафох, алє и їх неґативи або неґативи на склу, цо була старше технїка у правеню фотоґрафийох. Осиф Будински и Йовґен Будински були оцец и син, предлужовали традицию а похасновани репродукцийни материял мудро чували. Кед помарли, їх фамелия обявела же є порихтана дац коло 1000 неґативи на склу керестурскей парохиї же би вона о тим материялу водзела старосц. Ту потим пришло до орґанизовного зружованя моцох и знаня, уключел ше до шицкого Завод за културу войводянских Руснацох и фаховци зоз Войводянского музею. Окончене скенированє шицких неґативох на склу и достати насправди драгоцини етноґрафични материял хтори ясно ошвицує прешлосц Руснацох у Руским Керестуре у шицких можлївих обласцох. На тим прикладзе ше спознало же од якей то значносци на час и орґанизовано призберовац подобни документи у рамикох єдного народу.

У Коцуре познати валалски фотоґрафи були Янко Орос, Петро Ґубаш и Янко Колєсар. Вони були и остали зоз своїма фотоґрафиями шведкове привредного, дружтвеного, духовного и културного живота людзох у валалє.

У Вербаше познати фото-хронїчар живота Руснацох и Українцох бул фотоґраф Иван Демкович. Вон од 1960. року мал свою роботню-студио у Вербаше. Специялизовал ше на портрети и на вирабянє таблонох. У 2000 року опремел студио зоз теди найновшу диґиталну технїку. По його пензионованю фотоґрафски студио и роботу у нїм предлужела його дзивка Любка Демкович. Друга його дзивка робела як фотоґраф у Славонскей Пожеґи.

У Петровцох єден час после Другей шветовей войни фотоґраф бул Силвестер Кетелеш.

Гавриїл Рац

У НВУ Руске слово як фотоґрафи робели Юлиян Каменїцки, Мирослав Кетелеш, Божидар Ковачевич и Гавриїл Рац. Мож повесц же ше найбогатша фотоґрафска документация чува праве у просторийох НВУ Руске слово у Новим Садзе.

Вельо фотоґрафского материялу ше чува у редакциї Дзвонох у Руским Керестуре. Вельке число фотоґрафийох даровали людзе Грекокатолїцкей парохиї св. о. Миколая дзе велї роки виходзел Християнски календар.

Попри тим, велї руски новинаре у своїх особних архивох маю зачувани филми и фотоґрафиї хтори направели под час своєй роботи.

Нєт сумнїву же би було найлєпше кед би ше нашло способ же би ше шицко тото фотодокументацийне благо обєдинєло и змесцело до архивох и музейох. Треба найсц способи стимулованя людзох же би тоти драгоцини документи нашого тирваня даровали тим институцийом. Лєм на тот способ ище велї нам тераз нєпознати фото документи, хтори ше чува у приватних особних албумох и архивох, постаню доступни явносци и послужа як значне жридло у преучованю нашей прешлосци.

Литература

• Ґрупа авторох, „Владимир Колєсар Дадо, уметнїк фотоґрафиїˮ, Подобова творчосц Руснацох, - Дружтво за руски язик, литературу и културу, Нови Сад, 2003, б. 57.

• Ґрупа авторох, „Мелания Планчак, уметнїк фотоґрафˮ, Подобова творчосц Руснацох, - Дружтво за руски язик, литературу и културу, Нови Сад, 2003, б. 95.

• Ґрупа авторох, „Гавриїл Рац, уметнїк фотоґрафиїˮ, Подобова творчосц Руснацох, - Дружтво за руски язик, литературу и културу, Нови Сад, 2003, б. 103.

• Фото асоцијација Војводине, вебсайт Здруженя фоторепортерох Войводини, fotoasocijacija.org, Нови Сад.

Вонкашнї вязи

• Славко Винаї, Любомир Дудаш у емисиї Мой швет, Маковчань, www.youtube.com, юлий 5, 2023.

• Владимир Дадо КОЛЄСАР (1956-2004), здогадованє на маестра фотоґрафиї.