Студня

Студню мало кажде обисце. Вона ше найчастейше находзела при хлїве, же би було лєгко напавац статок. Воду з тей студнї ше хасновало и за пице и за райбанє. Нє була кажда вода добра за пице и райбанє, та людзе ходзели и на други шор на воду кед же там була добра вода. Яка була вода завишело од жридла. Студнї копали хлопи. Були глїбоки од штири до пейц метери. Кед ше при копаню дошло до живого писку, далєй ше нє могло копац, бо ше завальовало з бокох. Живи писок бул на коло пол метера, а вец заш була глїна. Часто ше копанє мушело предлужиц и попри того же бул живи писок. До студнї ше теди положело студньов гордов. Вон бул направени з древа так же ше штироуглово древа складало єдно ґу другому же би ше вискладал штироугелнїк. Таки гордови, без дна и верху, правели и пинтере (майстор, боднар, хтори прави або оправя гордови, од мадь. pintér, нєм. Binder). Теди ше готови студньов гордов положело до живого писку, писок з бокох вецей нє бил, та ше копанє могло предлужиц. Древо зоз хторого бул направени студньов гордов мушело буц барз тварде, та ше найчастейше хасновало дубово древо. Студню ше з бокох омуровало з цеглами. Цегли ше складало по грубини на 12,5 центи, т.є. на пол цегли.

У старих руских обисцох було два файти студньох: такв. студня на соху и студня на ролю або вальок.

Студня на соху

Така студня мала вецей часци, а то: паланки, дєрма, соха, валов, клюка и кабел.

• Паланки - то ограда з дескох, хтори позбивани коло древених слупчкох до квадрату. Могли буц и бетонски. Древени паланки нє тирвали длуго, бо од дижджу згнїли. Бетонски паланки були „вични“, як ше гварело. На древених паланкох горе под першу деску стала попрейґа єдна деска. Кабел, полни з воду ше вицаговало зоз студнї и положело ше го на тоту деску. Ту стал кабел зоз хторого ше напавало статок, та ше воду зоз студньового кабла, хтори бул заквачени за клюку, мушело пресипац до обичного кабла. На бетонских паланкох бул на боку приляти лївок з бетону. У штредку мал дзиру под хтору стал кабел до хторого ше пресиповало воду. Зоз студньового кабла воду ше висипало до лївка и през дзиру вода вичурела до кабла зоз хторого ше напавало. Воду ше нє шмело розсиповац коло студнї, же би ше нє правела жабурина, а вжиме же би нє марзло коло студнї, бо ше вец правела шлїщанка.

• Валов - бул при студнї. Майстрове-цимерманє зоз специялну мотичку видлобали штредок зоз стебла и так бул направени валов. Стал дакус висше од жеми на древох або на цеглох. Под нїм була викопана долїна. Валов на другим концу мал дзиру, хтора була заткана з дуґовом. Воду ше часто випущовало, же би вше була чиста, бо ше з валова напавало статок. Випущена вода з валова чурела до долїни под валовом. З нєй пила воду живина. У валове вше мушело буц води, бо бул з древа, та би ше розсушел од слунка кед би бул празни. Кед ше почало правиц бетонски паланки, почали ше правиц и бетонски валови.

• Соха - то древо хторе було закопане до жеми. Горе, при верху, мало рачки. У рачкох стала дєрма. То було длугоке древо, хторе ше колїмбало. През рачки и дєрму були префуровани дзири през хтори було предзате желєзо. Воно тримало дєрму на сохи. Дєрма могла ходзиц горе-долу. На єдним концу, на дєрми з ланцох була притвердзена клюка, на хтору ше заквачел древени студньов кабел. Пре ровновагу, на други бок дєрми (тот цо патрел до студнї) заквачело ше даяке старе желєзо, цегли и подобне. Соха и дєрма були з баґренового древа.

Клюка

Клюка була направена з ядлїни. Була такей грубини же би ше ю могло облапиц з гарсцами. Нє ишла такой од дєрми, алє дас на єден метер бул перше приквачени ланц, а аж вец була клюка. Вона нє була аж по дєрму, бо би нє могла ходзиц кед ше висиповало воду з кабла. Клюка була длугока коло 5 метери, з тим же дас три метери були у студнї, а два горе.

• Студньво кабли правели пинтере з дубового або з ягодового древа. Кабел бул заквачени за клюку и вше стал у води, же би бул вше єднак мокри. Кед би стал вонка, од слунка би ше розсушел, та би пущал воду. Кабел ше знал одквачиц од клюки и зачириц ше до бел у студнїстуднї. Винїмало ше го зоз такв. желєзну ,,мачку.” Даєдни студнї нє мали дєрму, соху и валов, алє мали лєм паланки. За кабел бул завязани паньваш. Паньваш и кабел ше руцело до студнї, наполнєло ше го з воду и вицагло вонка. На паньвашу були навязани ґузли, же би ше нє вишмикнул з руки, т.є. же би було лєгчейше вицагнуц кабел з воду. На паланкох бул забити вељки гвозд на хтори ше обешовало празни кабел (на таких студньох вон вше стал обешени на гвоздзе). Студньов кабел нє бул древени, алє плехови, же би ше нє розсушел.

З бокох студня була омурована з цеглами. Сподок ше нє могол омуровац, та ше студню мушело часто чисциц. Чисцели ю понайвецей хлопи. Перше ше зоз студнї мушело вицагац шицку воду, а то ше робело так: за желєзо на дєрми привязал ше штранґ. Хлопи цагали за штранґ и сцаговали тот край дєрми долу-горе, же би полни кабел лєгчейше ишол зоз студнї. При паланкох стали двоме хлопи, хтори чекали кабел з воду и висиповали го до чурчка, хтори пред тим викопали. Вода по чурчку ишла до загради. Воду зоз студнї ше швидко мушело вичерповац, бо ше зоз жридла нєпреривно правела вода. Вец по драбини до студнї вошол єден хлоп, хтори чисцел студню, т.є. до студньового кабла черпал мутлянку. Хлопи хтори були горе цагали кабел вонка так як ше го цага и зоз воду. Мутлянку сипали до чурчку. То ше мушело барз швидко робиц, бо ше у студнї вше ознова правела вода. Чисцело ше док ше нє дошло до здравей глїни.

Дзеци ше часто нагинали до студнї, бо ше у води могло опатрац. Паланки були часто погнїти, та дзеци могли спаднуц до студнї. Же би ше нє нагинали и нє попадали, старши их страшели же у студнї єст “желєзна баба“, та кед ше буду нагинац, вона их зоз желєзнима руками уцагнє до студнї, та ше подавя.

За студню єст вязани єден стари обичай, хтори нєшка вимар. Млодята по свадзби до студнї руцали винчани карички. Задротовали их вєдно и руцели до студнї. То значи же вони занавше жадаю остац вєдно и же их нїч нє роздзелї.

Студня на валькох

Таки студнї ше баржей правело у Сриме, бо вода була вельо нїжей од поверхносци жеми. Од студньох на соху розликую ше по тим же ту направа за цаганє була иншака. На паланки ше положело два слупи до горе.

На верх тих слупох ше приквачело вальок (наволую го ище и колєсо або роля). На вальок ше приквачовало ланц, або паньваш, за хтори бул привязани кабел. На бок того вальку притвердзело ше желєзну ручку, з помоцу хторей ше накруцовало ланц з каблом на вальок. Горе таки студнї могли мац и закрице. Влєце ше у студњох хладзело поживу, та студнї служели як фрижидери. У каблє влєце стала ґереґа, а за клюку була обешена кантичка з млєком, шметанку и под.

Литература

Олена Папуга, Руске обисце, 2012, бок: 47-51.
Chang, Mingteh (2012). Forest Hydrology: An Introduction to Water and Forests (3rd ed.). CRC Press (published November 1, 2012). p. 31. ISBN 978-1-4398-7994-8.

Вонкашня вяза

Kako funkcioniše bunar i zašto je važan? bunar.rs