Сон

Сон евнуха од Жан-Жул-Антоана Лекомта ду Ноа.

Сон (общеславянске слово, од праслав. sъnъ) то ментална активносц под час спаня. Нє подпада под критичносц, нєсвидома є и ирационална. Сон найподполєйше помага у преучованю нєсвидомого и спознаваню самого себе. Велї виглєдоваче людскей души пошвецели свой час сном, наздаваюци ше же одкрию смисел и значносц сна.

Сон то шор сликох, идейох, емоцийох и сензацийох хтори ше звичайно намислом зявюю у розуме одредзених фазох сна. Людзе препровадзую коло два годзини у сну вноци, и кажди сон тирва коло 5 до 20 минути, гоч тот цо шнїє може перциповац сон як вельо длугши од того.

Шнїце и сон попреплєтани. Сни ше углавним зявюю у фази швидкого руху очох (РЕМ) - кед активносц мозґа висока и здогадує на будносц. Понеже РЕМ сон мож одкиц при велїх файтох, а виглєдованя суґерую же шицки цицаре доживюю РЕМ, повязованє снох зоз РЕМ спаньом приведло до предпоставки же животинї шнїю. Медзитим, людзе тиж шнїю под час нє-РЕМ спаня, а нє шицки РЕМ будзеня спричинюю звити о снох. Же би бул преучовани, сон ше муши перше звесц на вербални звит, хтори представя приказ субєктового здогадованя сна, а нє самого субєктового искуства сна. Значи, же животинї шнїю тераз нє мож доказац, як анї тото же людски фетуси и превербални, лєм цо народзени i и дзеци шнїю.

Сон, у ствари, физиолоґийни стан мированя; спанє:

Шветло уж давно було загашене, а мнє сон нїяк на очи.

Субєктивне искуство

Зачувани списи зоз скорейших медитеранских цивилизацийох указую на релативно наглу пременку субєктивного искуства сна медзи антику бронзового периоду и початком класичней ери.

У снох о нащивох у хторих ше бешедує у старих списох, тоти цо шнїю були углавним пасивни у своїх снох, а визуални змист насампредз служел за заокружованє авторитативних слухацих порученьох. Гудеа, краль сумерского варошу-держави Лаґаш (пановал коло 2144–2124. п.н.е.), обновел храм Нинґирсу як резултат сна у хторим му поведзене най тото зроби. После антики, пасивне слуханє снох з нащивами у велькей мири уступело место визуализованим наративом у хторих тот цо шнїє постава особа хтора активно участвує.

Од 1940-их по 1985. Рок Калвин С. Хол назберал вецей як 50.000 звити о снох. Року 1966. Хол и Роберт Ван де Касл обявели The Content Analysis of Dreams, у хторей представели систему кодованя за преучованє 1.000 звитох о студентских снох. Резултати указали же учашнїки з рижних часцох швета указали подобносц у змисту снох. Єдини остаток античней авторитативней фиґури зоз снох у списку подобох зоз снох при Холови и Ван де Каслови то укюлчованє Бога до катеґориї познатих особох. Холово комплетни звити о снох постали явно доступни коло половки 1990-их рокох дзекуюци його щиценїкови Вилиямови Домгофови. Новши студиї звитох о снох, гоч приноша вецей деталї, предлужую позитивно цитировац Холову студию.

У Холовей студиї, найчастейша емоция хтору ше доживює у снох була анксиозносц. Други емоциї уключовали напущеносц, гнїв, страх, радосц и щесце. Неґативни емоциї були вельо частейши од позитивних. Холова анализа податкох указала же ше сексуални сни нє зявюю вецей як 10% часу и же су частейши при младих (до штреднїх тинейджерох). Друга студия указала же 8% снох и хлопох и женох ма сексуални змист. У даєдних случайох, сексуални сни можу привесц до орґазма або ноцних емисийох. Вони колоквиялно познати як „влажни сни“.

Визуална природа снох ґенерално барз фантазмаґорична, односно розлични локациї и обєкти ше нєпреривно злїваю єдни до других. Визуални елементи (уключуюци локациї, людзох и обєкти) ґенерално одражую здогадованя и искуства особи, алє розгварка може достац барз преувелїчани и бизарни форми. Даєдни сни можу аж виприповедац розробени приповедки у хторих тот цо шнїє уходзи до зошицким нових, зложених шветох и будзи ше з идеями, думаками и чувствами яки нїґда нє спознал пред тим як их шнїл.

Людзе хтори цемни од народзеня нє маю визуални сни. Їх змисти снох повязани з другима осетами як цо слух, дотхнуце, пах и смак, хтори присутни од народзеня.

Фази сна

Єст фази сна з индивидуалнима характеристиками:

Фаза сна	Характеристики
Пред першу фазу	Десинхронизоване трепеценє висшей фреквенциї (15-30 герци) и мали амплитуди хтори характерстични за будни стан, редукую ше на 10, амплитуда ше звекшує на коло 30 миливолти и правя ше алфа-габи (Берґерово габи).
Перша фаза	Нїзка ЕЕГ волтажа, з часу на час спомалшени тета-габи, ридки рухи окових булбусох, зменшани мускулов тонус, тирва коло дзешец минути; тот цо шпи ше з часу на час враца до тей фази кед ше му сон "сценша".
Друга фаза	Характеристична по перших зявйованьох осамених габох звекшаней волтажи (коло 50 микроволти) хтори ше волаю "вреценко", а хтори такой провадзи нагли пад, або по присустве К-комплексау неґативни одклон и потим скок волтажи за вєдно 250 миливолти. Зявюю ше и спомалшени габи велькей волтажи; тонус мускулох и далєй опадує.
Треца фаза	Звекшує ше процент спомалшених габох (20-50%) и з часу на час ше зявюю "вреценка".
Штварта фаза	Спомалшени габи творя вецей як 50%; зявюю ше барз спомалшени делта-габи з найвекшу амплитуду (до 200 микроволти).

Пояшнєнє снох

Наставанє и циль снох нє зошицким розяшнєни, гоч тота тема будзела интересованя при велїх людзох през историю. Наука хтора ше занїма зоз снами вола ше ониролоґия. Науковци веря же кажде шнїє, алє ше людзе з часу на час нє здогадую свойого сна. По наукових виглєдоцваньох, чловек запамета лєм 5% того цо шнїє. Сон директно повязани з подсвидомосцу. Особа пребудзена з РЕМ фази сна ше найвироятнєйше будзе здогадовац свойого сна.

Сни звичайно наставаю у спомнутей фази сна. У РЕМ (rapid-eye movement) фази сна, чловечи мозоґ найуробенши. РЕМ фаза достала назву по тим же ше нам у тей фази сна очи починаю нєсвидомо рушац. У сну, шицки рецептори у мозґу ше активую, окрем єдного: рецептора за лоґику. Нєясне прецо, алє ше лєм тота часц мозґа „гаши“ у сну, та прето нє можеме думац док шнїєме, анї похопиц же шнїєме. Без лоґики хтора би нас звичайно порушовала, нєсвидомо ше починаме операц на инстинкти, т.є. пробуєме ше прилагодзиц ґу стану сна хтори сами твориме. Кед сон настанє у гоч хторей дугей фази, вон будзе менєй ясни и слабше ше го запамета од сна хтори настанє у РЕМ фази. Сни можу тирвац лєм даскельо секунди, та по 20 минути.

Сон може випатрац зошицким нормално, а з другого боку може буц подполно надреални. Сни можу буц креативни думки, алє и инспирация за поєдинца хтори их шнїє. Подоби (проєкциї) у сну можу буц барз блїзки особи, алє, заш, проєкциї найчастейше абсурдни и нєреалистични Сни звичайно нє под контролу поєдинца, з винїмком луцидних снох, дзе особа свидома же шнїє и з тоту идею може контроловац цали сон. Заш лєм, людзе звичайно нє свидоми же шнїю.

Чловекова подсвидомосц будує сон, так же шицко цо обчекуєме же ше збудзе у сну, вец ше и збудзе. Звичайно слика сна бешедує о яким ше сну роби и чи проєкциї позитивци чи неґативци (напр. кед пада диждж и цма, велька вироятносц же ше роби о кошмару и же проєкциї неґативци). Єст вецей файти снох спомедзи хторих найпознатши кошмар, найкреативнєйши луцидни сон (после хторого особа цали дзень нєпояшнююцо чувствує же є щешлїва) и найреалистичнєйши од шицких сон знука сна або познатши як фалшиве будзенє. Тота файта сна може буц знємирююцо реалистична, та чежко спознац розлику чи особа шнїє, чи є будна. Тот тип сна настава кед у сну чловек дожиє шок, похопи же шнїє, и нагло ше пробує пребудзиц. Заш лєм, место же би ше пребудзел, пременї цали сон и шнїє же шнїл предходни сон, т.є. тераз поєдинєц шнїє же ше будзи и почина робиц дньово ствари хтори подсвидомо роби.

Толкованє снох у историї

Ище од найстарших часох, покля лєм досягую шлїди историї, чловек своїм сном придавал дакеди векше, а дакеди менше значенє. На социокултурней мапи старих цивилизацийох сни мали повласцени статус. Култ сна и його толкованє були унєшени до шицких важних формох приватного и явного живота. Толкованє снох було наменєне лєм вибраним.

През историю цивилизациї, у велїй дружтвох сни хасновали врачаре же би поставели дияґнозу даякей хороти або вошли до спиритуалного швета. Найзначнєйша мисия сна було спознаванє будучносци, у чловековим намаганю розтолковац власну судьбу и судьбу швета у хторим жиє. Стари Египтянє и стари Греки верели же то порученя од богох,Римянє ше на нїх поволовали же би од нїх достали совит або пророчество. За будистох сни то знаки хтори пререзую траєкториї думаня и пред того цо шнїє виходза у молги, подобнє як у жвератку, а китайски мудерци думали же сни то подїї теди кед ше душа, хун, дочасно роздвої од цела и вец мож бешедовац з духами, душами мертвих або з богами.

Египтянє

Найстарши одкрити списи пошвецени сном походза зоз старого Єгипту, дзе сни були цесно повязани зоз високу политику. Стари Египтянє верели же чловекова душа у сну ошлєбодзена од тїлесних сцискачох и же ше чиря до нєбесного праокеану же би, после будзеня вишла подмладзена, ошвижена и очисцена. Праокеан символизовал царство мертвих.

Стари Греки

Гречески чловек бул прешвечени же жиє у швеце дзе єст вельо знаки. Пророчества були цалосна часц духовного и културного амбиєнту, а найвакше значенє придаване сном. У старей Греческей нє були шицки сни достойни толкованя, алє лєм гевти хтори ше третировали як послати од богох, демонох або геройох. Медзитим, Греки ше розликовали по тим же нє пестовали култ пророкох, т.є. нє припознавали право толкованя лєм одредзеним поєдинцом.

Сни вяза медзи чловеком и богами. Смертельни людзе прейґ сна спознаваю волю богох, хтора ше зявює у скритей форми. Було храми пошвецени богови сна („институциї за поштредованє“). Окрем храмох, правело ше и окремни келиї за тих цо шпя – клини, од чого после и виведзена назва клинїка. У старей Спарти було ефори – окремни державни службенїки хтори задлужени за шнїце (давали знац о волї богох, чи прави час за поход до войни, яки резултати битки буду и под.). Асклепиюс (Ескулап) то бог спаня и виздравеня, а Онир бог шнїца. Значи, правели розлику медзи шнїцом и спаньом.

Спанє и сни служа здравю (насампредз ше подрозумює одпочивок цела). Даєдни авторе наглашую значносц снох за оздравенє окремних орґанох напр. за претровйованє, за осети, керованє хоротох, чисценє креви итд.

Аристотел у своєй Кнїжки о снох повязує спанє з роботу шерца – шерцу у першим шоре потребне спанє, а потим и осетом. Сни одгук дньових збуваньох: шицки подїї у будним стану зохабяю шлїди у осетох и мозґу, хтори ше вноци, док шпиме и док нєт прилїву нових осетових упечаткох, преплєтаю и правя приповедку сна. Тоти Аристотелово идеї + идея о пророцтве снох були доминантни док ше нє зявела неуронаука у 18. и 19. вику.

У 2. вику Артемидор позберал шицки списи о снох яки було до таеди у дїлу Онеирокритика.

Сон у исламе

Куран гутори же „Бог у сну бере души; тому кому предлужи живот враца душу“, а у процивним настава шмерц. Тиж ше гвари же „Бог бере души и у чаше шмерци“ (Куран XXIX, 30).

За Ибн Арабия, сон єдна з драгох „з гевтого боку до з того боку“, коло надихнуца (ilham), хторе ше трима за „розбудзованє будносци“, и обяви (wahy), хтора найвисша форма розбудзованя чловечества – по тей драги Мойсей достал Заповиди, Давид Псалми, Исус Євангелию, а Мухамед Куран. Сни у хторих ше тому цо шпи дацо поведло (у хторих вон дацо чул) ше у исламскей традициї волаю правдоносни сни и вони представяю заренка єдносци (tawhida) хтори ше нам дарую у пропламсайох.

Фройдова теория снох

Фройд одкрил же сон ма смисел хтори нє познати свидомосци тому цо шпи, алє людзе, ситуациї и контексти зоз снох видзени як символи глїбших менталних конструктох. По Фройдови, сон викривена замена за нєсвидоме. Скрите, праве значенє сна мож одкриц з анализу сна. То технїка яку ше хаснує у психоанализи и других формох психотерапиї и совитованьох дзе фаховец интерпретує сни клиєнта. Фройд верел же з анализу снох оможлївени приступ ґу подсвидомому, односно же похопйованє сущносци снох „царска драга до нєсвидомого”.

Фройд поровновал свою методу толкованя снох з роботу археолоґох на дешифрованю гиєроґлифох. За Фройда сни то порученя з людскей подсвидомосци, тайни шифи и знаки того цо ше збува у глїбини людскей души. Фройдова жридлова технїка толкованя снох була технїка шлєбодних асоцияцийох. Указал на розлику медзи змистом того цо дожите у сну, чий вислов нє ма примарну вредносц, и скритим, латентним жаданьом хторе скрива праве значенє сликох зоз сна. Сон нє повторює вирно податок (надраженє) зоз дїйсносци, алє го прерабя, прави алузию. Тоту алузию треба одгаднуц и одкриц цо алузия скрива, а сон поручує. Сон з векшей часци дума у визуалних сликох, алє заш лєм нє лєм у нїх. Роби тиж так зоз слуховима сликами и у меншей мири з упечатками яки даваю други осети. Сон виплєце мрежу од велїх збуваньох, думкох и сликох, попреплєтаних медзи собу и виложи ше тому цо шнїє як филм на платну. Тот цо шнїє, як найдомеркованши и єдини патрач, найчастейше нє розуми и нє похопює свойо ремек-дїло. Пренаходзенє латентней думки сна, хтора ма пресудну важносц, барз очежане пре окремну функцию психи, т.є. пре цензуру хтора викривює слики сна, прецо вони поставаю нєпрепознатлїви и щица сон од вдереньох нєприємних здогадованьох. Викривенє сна то, у ствари, дїйство цензури сна.

Робота сна

Робота сна обрабя процивносци скритого сна и преобраца скрити сон до очиглядного. Состої ше зоз штирох фазох:

Зжиманє роби же би сон ул нєпревидни. Очиглядни сон ма менєй змисти як скрити, хтори богатши по обсягу и змисту. Єден очиглядни елемент одвитує векшому числу скритих елементох. Зжиманє настава так же ше:

• одредзени скрити елементи вируцую;

• спомедзи комплексох скритого сна преходзи до очиглядного сна лєм єден виривок;

• скрити елементи хтори маю дацо заєднїцке злїваю ше до єдинственей цалосци за очиглядни сон;

Поцагованє то дїло цензури сна и ма два вираженя:

• з алузию ше заменює латентни елемент;

• психична наглашка преходзи з єдного важного елементу на даяки други нєважни, так же випатра як кед би сон поцагнул свойо чежиско;

Претворйованє думкох до визуалних сликох то психолоґийно найинтересантнєйша фаза. Нє шицко у думкох подредзене тому претворйованю, дацо затримує свою форму, та ше у очиглядним сну зявює як думка або знанє. Даєден елемент хтори ше чежко зоз слику представя, виражує ше символично.

Секундарни обробок ше одноши на лоґичне повязованє на випатрунок нєповязаних здогадованьох, обачованьох и др. Же би манифестни змист сна бул лоґични и розумлїви, муши прейсц през секундарни обробок.

Робота толкованя

Робота толкованя сна то робота хтора идзе у процивним напряме од роботи сна и од очиглядного сна сце дойсц до скритого сна. Толкованє сна значи дац сну його смисел.

Фройдово правила у толкованю снох:

● Нєводзиц бриґу о манифестним, о тим цо випатра же сон гутори, бо то нїяким концом нє тото нєсвидоме хторе глєдаме;

● Огранїчиц роботу сна на тото же бизме за кажди елемент одкрили иншаке значенє, без огляду на тото кельо ше оддалює од елементу;

● Причекац док ше скрите, глєдане нєсвидоме нє зяви саме од себе, бо док глєдаме – можеме ше оддалїц од ришеня; дзекеди потребна лєм єдна подумка же нас од елементу сна одведзе до нєсвидомого у нїм, док другираз за тото потребни велї дуги асоцияциї.

Юнґовске толкованє сна

Карл Ґустав Юнґ, вчасни Фройдов шлїдбенїк, твердзел же функция снох компензовац гевти часци чловековей психи хтори ше нєдосц розвили под час будного стану. Юнґ на сон патри як на природни феномен и нєнамирне зявенє, хторе нє завиши од волї, жаданя, намири або поставених цильох свидомей часци особи. Нєсвидоми змисти чловекови потребни пре дополнєнє свидомих змистох, бо, як Юнґ наглашує, свидомосц мож дресирац, алє нєсвидоме нїґда. За Юнґа занїманє з питаньом нєсвидомого, а з тим и зоз снами хтори специфични и спонтани вираз того нєсвидомого, мало животну важносц и прето же ше ту робело о духовним буц або нє буц. Прето Юнґ сни тримал як prima materiom свойого животного дїла. Юнґова животна филозофия гвари же чловек постава цалосни, подполни, змирени, плодни и щешлїви лєм теди кед процес индивидуациї докончени, кед свидоме и нєсвидоме научели жиц у мире и дополньовац єдно друге.

Сни нє маю лєм функцию лїченя, алє нас и подучую, дополнюю, унапрямую, инспирую, указую нам дзе гришиме и дзе зме нєприлагодзени и, конєчно, даваю нам одвити на питаня и ришеня за проблеми зоз хторима свидома часц нашей особносци нє може висц украй, понеже свидомосц, за розлику од нєсвидомого, нїґда нє видзи цалосц. Прето ше у ери наукового толкованя снох сон хаснує як звитодаватель' нєсвидомого. Юнґ наглашує компензаторну, негативно-компензаторну т.є. редуктивну и проспективну функциа сна.

Активацийно-синтетска теория сна

Модерну алтернативу Фройдовей емпирийно нєпотвердзеней теориї дал Ален Хобсон 1989. року през свою активацийно-синтетску теорию. Тота теория заснована на факту же под час РЕМ спаня велї мозґово тракти (системи орґанох, як напр. диґестивни тракт) активовани и прето бомбардую скору велького мозґу з нервнима сиґналами. Понеже тоти сиґнали односно информациї углавним случайни, скора велького мозґу пробує од нїх направиц цалосну приповедку и уклада их до сна. Тота теория нє неґирує зошицким же сни маю одредзене значенє. Особа хтора шнїє пробує направиц цалосну приповедку од велїх случайних информацийох и вона тото роби на єй специфични способ. Окрем того, активация мозґових трактох нє у подполносци случайна и вона може буц одраженє дньових активносцох, емоционалного стану, думкох итд.

Клинїчно-анатомска гипотеза сна

Клинїчно-анатомска гипотеза хтора дава алтернативни попатрунок на предходне толкованє шлїдзи зоз клинїчних студийох пациєнтох з покалїченями мозґа. Як и активацийно-синтетска теория, и вона руша од становиска же сон иницировани з активацию трактох у мозґу хтори тоти стимулуси комбиную з информациями зоз хторима мозоґ моментално манипулує, и зоз стимулусами хтори моментално прима и обрабя (звук, дотик и под.), алє меншу значносц придава случайней активациї трактох. Тота теория на сон патри як на даяку файту процесу думаня под нєзвичайнима обставинами. Нєзвичайни обставини представяю факт же у сну нєт звичайни стимулуси з визуалних, авдиторних и других сензорних рецепторох, цо спричинює нїзшу активносц примарного кортексу хтори обрабя тоти стимулуси и векшу активносц других часцох мозґу хтори участвую у формованю сликох и звукох. Супримована и активносц примарного моторного кортексу (мозґовей скори), та нєт акциї, як и активносц префронталного кортексу хтори задлужени за роботну меморию. Спрам тей теориї, под час сна маме чувство нєсподзиваней подїї без намири реаґовац. Под час сна зазначена висока активносц у париєталним кортексу хтори задлужени за визуално-просторну перцепцию, и у гипоталамусу и амиґдали хтори маю улогу у емоционалним одвиту (Gvilia, Turner, McGinty, & Szymusiak, 2006). Значи, комбинация нукашнїх и вонкашнїх стимулусох, спрам тей теориї, приводзи до активациї часцох париєталного, окципиталного и темпоралного кортексу, цо резултує зоз зявеньом сна.

Фразеолоґия

Дзецко потрацело сон гвари ше кед дзецко вецей ноци нє спало алє плакало, а през дзень спало, зачерало дзень за ноц.

Литература

• Faze sna i važnost dubokog sna - Supradyn® Energija
• Словнїк руского народного язика, Н-Я II том, Нови Сад 2006. рок
• https://hematologika.rs/zasto-je-dobar-san-vazniji-nego-sto-mislite/ Зашто је добар сан важнији него што мислите
• https://www.strongnature.rs/sr/clanak/da-li-je-san-neophodan-za-zdrav-zivot Da li je san neophodan za zdrav život?