Сакайтов

Сакайтов (всл. sakajtov, од мадь. szakajto, серб. саћура, саћур) Слово сакайтов походзи зоз восточнославянских диялектох (обласц Шариш и Земплин, нєшкайша восточна Р. Словацка), одкаль ше часц Руснацох у 18. вику приселєла до Бачки). У жридловим диялекту, sakajtov або sakajtev означує судзину/кошарик зоз слами.^[1]^[2]На мадярским язику ше плєцена торба або кошар/кошарик (зоз дикиню або слами) вола сатйор (szatyor). По руски слово сакайтов и мадярски сатйор звуча подобно и маю исту наменку. Мадярске слово szakyto, szatyor, локални Серби у Бачки тото слово часто хасновали у каждодньовей бешеди (фонетски „саћур” або „саћура”). ▶ Сакайтов при Руснацох ма два значеня:

1. з дикиню плєцена кошарка або кошарик (без ручки);

2. прен. дакус глупи чловек, дурґов, тутмак.

До сакайтова ше кладло замишене цесто на хлєб, алє ше пред тим на сподок положело чисту хлєбовку. З другу хлєбовку, або з концами тей истей хлєбовки (кед же була векша) закрило ше цесто док нє викисло, а потим ше го садзало до руского пеца печиц. Окрем за хлєб, сакайтови ше хасновали и за триманє дачого иншого: жито, кукурица, пасуля, вайца, рискаша и подобне. У наших крайох сакайтови ше правело з лїсца чуткох узретей кукурици, дикиню, шашу (дзиви мугар), слами и под. Найчастейше сакайтови правели хлопи прето же була потребна векша моц рукох за зацагаванє шпарґи при обшиваню чомовох напр. дикиню, слами...

Фразеолоґия

♦ Штригац на сакайтов (сакайтовик); штригали ше (старши хлопи) на сакайтовик. Здзали сакайтовик на главу, та шицко цо стирчало спод нього, одштригли.

♦ Жиє як мали бог у вельким сакайтове; барз добре жиє; (подобне серб. живи као бубрег у лоју);

♦ Скрий ше под сакайтов; тото цо ти гуториш або робиш нє добре, скрий ше од людзох, бо то на твою ганьбу.

Сакайтовик то деминутив слова сакайтов.

Сакайтов то традицийни менши кошарик справени - виплєцени ручно зоз рижних материялох: дикиню, ражовей слами, шашу, та и лїсца зоз кукуричних чуткох (серб. љуштика, комушина). Плєтли ше зоз специфичну технїку; накруцени чомови з начишлєних материялох хтори ше скруцовало и до круга ше зоз моцну шпарґу або скорку вербового пруца спирално обшивало єден шор за другим. Материял сакайтовом давал грубину, були тварди и моцни, а мали цеплу нукашню часц бокох. (1)

Хаснованє при Руснацох

Руски ґаздовства ше после приселєня поступно осучасньовали, та скоро у каждим обисцу бул голєм єден сакайтов, а було их и вецей. Людзе, найчастейше хлопи, ше сами научели правиц сакайтови, найчастейше тото робели у жимским периодзе кед нє було другей роботи. Глїбши сакайтови, а менших димензийох (20-25 по 30 цм), доставали ширшу наменку у валалских обисцох у Руским Керстуре, Коцуре, Дюрьове и других местох дзе жили Руснаци.

▶ Сакайтови ше хасновало за:

♦ Зберанє и чуванє вайцох, поготов же им боки зоз слами, дикиню були мегки (та чували од розбиваня).

♦ За триманє менших количествох кромпльох (векше количество стало у пиньвици лєбо коморки), за орехи, овоц або вжиме сушену овоц итд.

♦ За карменє живини – зоз нїх ше лєгко з руку брало зарна (просо, кукурицу, жито итд.) хторе ше руцело куром, курчатом и другей живини.

Виробок сакайтова

Вирабянє-плєценє сакайтовох представя прве мале ремесельнїцке ремек-дїло, а технїка способу правеня ше розликує од класичного правеня кошарох и кошаркох з материялу як цо вербово пруце.

Таки кошарик-сакайтов ше вирабя зоз такв. технїку спиралного шица–(обшиванє) ценших скруцених снопчкох шашу, дикиню, стебелкох слами и под. Прето сакайтов нє ма „дзири“, а його боки випатраю густи, тварди и грубши, правени є виключно зоз природних материялох.

Зоз чого шицко мож плєсц сакайтов

Материял мушел буц еластични на зогинанє, алє и достаточно моцни же би тирвал вецей роки^[3] а сакайтови ше правело зоз:

♦ Слами, ражовей слами (найчастейше ражова слама була и найлєпши материял) - прето же ма длугоке, моцнєйше и твардейше стебелко од других житаркох и ма добру изолацию.

♦ Дикиню (серб. роґоз, шевар) - лїсце тей барскей рошлїни сушело ше даґдзе у циню же би затримало еластичносц и аж вец ше го могло похасновац за правенє сакайтова. Сакайтови зоз дикиню були дакус мегчейши алє барз одпорни на влагу.

♦ Шашу (дзиви мугар) - исти поступок як и зоз дикиньом

♦ Потребна було и моцна шпарґа за обшиванє хтора була випредзена зоз конопи. Могло за обшиванє похасновац и длугоки настругани „пантлїки“ зоз верби (найчастейши файти ракита або била верба).

Процес виробку сакайтова

За виробок єдного сакайтова потребно вельо сцерпеня, а процес випатра так:

♦ Пририхта ше материял: пред тим як ше почнє правиц сакайтов, слама ше намочи до води, лєбо ше закруци до влажних рендох же би постала мегчейша за скруцованє и же би нє пукала при формованю.

♦ Започина ше од дна - „ядра“ сакайтова. Вежнє ше ценши снопчок слами (грубини як палєц) и завяже ше го на єдним концу. Ту ше го почнє круциц до круга и то постава центер, штредок дна -„ядро.“ ^[4]

♦ Спиралне зошиванє (Coiling): Сноп слами ше далєй круци до круга (як спиралу) а же би ше круг тримал вєдно, особа хтора плєце сакайтов хаснує шидло (металне або древене) прави дзирку у предходним шоре, и прецагує шпарґу, або вербово ценки „пантлїки“ и так практично зошива и притвердзує нови шор за предходни.

♦ Подзвигованє бокох- „мурох“ на сакайтове: кед ше направи ровне дно пречнїка коло 20–23 цм, нови круги слами або дикиню ше вецей нє ширя, алє ше прикладаю єден на други до горе, же би ше далєй обшиваюци снопчки, формовал бок („мур“) сакайтова. Понеже ше боки дзвигаю ґу верху, скруцени чомови снопчкох ше благо ширя же би ше формовала и так достала препознатлїва конусна форма сакайтова (узши при сподку, ширши при верху) хтори олєгчує сипанє зарна або винїманє вайцох, кромпльох итд.

♦ Законченє (рубец): остатнї шор, односно горнї рубец сакайтова найважнєйши за стабилносц цалей його конструкциї. Рубец заокруглєни, окреме ше го твардо обшива и зоз шпарґу моцно зацагує и поступно зужує док ше снопчок слами або дикиню подполно нє сценша и виєдначи зоз рубцом, же би ше сакайтов нє опарал и нє розплєтал.^[5]

Резултат такого ремсла правеня плєценя так густо, моцно и твардо бул сакйтов/кошарик (суд, судзина–стари вираз) до хторого кед ше усипало житарку, анї єдно зарно нє могло випаднуц на бокох.

Хаснованє сакайтова

Киснуце хлєба у сакайтове у руских обисцох

Печенє традицийного хлєба при войводянских Руснацох бул окремни фамелийни ритуал у хторим сакайтов мал ключну улогу як „судзина“ за дзвиганє (киснуце) цеста. Сакайтов бул добра термоизолация прето же чувал цеплоту а загнєцене цесто могло добре у нїм „преробиц“ и викиснуц по сам рубец сакйтова. На тот способ викиснуте цесто ше витресло зоз сакайтова на древену лопату за хлєб и положело ше го печиц до руского пеца.

Сакайтов давал цесту точну и округлу форму за хлєб (здабал на такв. ципов). Упечени хлєб-ципов мал окрем приємного паху и благи ,,шлїд'' од дикиньових або сламових смугох зоз сподку сакайтова.

Сакайтов нєшка

Нєшка ше сакайтов менєй хаснує у обисцу. Заменєли го сучаснєйши дизайновани предмети и судзини зоз пластичних материялох. Вше менєй ше правя и плєту, а тото ремесло поступно щезує.

Кед же ше и найдзе у даєдним обисцу сакайтов послужи за даяку другу, найчастейше декоративну наменку. Ґаздинї до ньго кладу черепи зоз квецом, даяки домашнї або кухньово дробнїци итд.

Литература

Словнїк руского народного язика II, Нови Сад 2017, б. 456.
Гордана Вуковић, Терминологија куће и покућства у Војводини. Нови Сад (Филозофски факултет), 1988, 508 стр.

Речник српских говора Војводине, измењено и допуњено издање у 4 тома, приредили мр Дејан Милорадов, Катарина Сунајко, мр Ивана Ћелић и др Драгољуб Петровић, Матица српска, Нови Сад.

Вонкашня вяза

100% Prirodno saćure, rogozare, asure, stari zanat - pletiva od rogoza youtube.com (видео знїмок)
Велике корпе са трском и рогозом за некадашње складиштење житарица и орашастих плодова код куће youtube.com

Референци

[1] ИСТОЧНОСЛОВАЧКЕ ПАРАЛЕЛЕ У РАТАРСКОЈ И ПОВРТАРСКОЈ ЛЕКСИЦИ РУСИНА У ВОЈВОДИНИ

[2] Sakajtov

[3] What Are Woven Baskets Made Of?

[4] ЧУВАМО СТАРЕ ЗАНАТЕ: Kорпа здравија и лепша од било које пластичне посуде etnosrb.rs

[5] How to Make Baskets with Natural Basket Weaving Materials

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]