Руски пец

Руски пец у Старей хижи у Руским Керестуре

Од другей половки 18. вику дакедишнє домашнє огнїско або котлянка поступно почало заменьовац руски пец, хтору Серби, Бунєвци у Бачкей муровали до своїх обисцох и на салашох упатраюци ше на Нємцох, Мадярох и Словацох хтори ше ту приселєли до часци терашнєй Войводини. Од того часу у їх обисцох постало цеплєйше и чистейше як теди кед ше огривало обисце зоз огнїском або котлянку. Таки новши муровани пец мал свойо часци хтори служели за даяки наменку.

Функция руского пеца

У заднєй просториї (хижи) при Руснацох находзел ше вше на било обилєни вельки руски пец зоз „банком”. Пец служел за зогриванє, за печенє хлєба и печивох и варенє єдлох.

Часци на пецу вше ше за дацо вихасновало. Пециско було место у пецу дзе ше пекло и варело и дзе згорйовала огрива. На парканю –паточки стала лампа. Банак представял вистирчену муровану часц коло пеца, односно мали „випуст – патка” за шедзенє коло пеца. Дакеди патка служела и за спанє лєбо триманє судзини зоз єдзеньом. Звичайно ту коло пеца була и лавочка справена „на локец” а достаточно широка часц за пецом бул „буджак” хтори бул облюбени простор велїм дзцом за бавенє.

Вжиме старши у обисцу коло руского пеца дримали, после ранших вонкашнїх роботох коло статку, лєбо читали молитвенїки и календари поготов внєдзелю и на церковни швета. У тей просториї хтора була зограта и цепла, челядз ше зазберовала през цали дзень, док жени часто робели даяки ручни роботи: предли, платали, зошивали, дзивки вишивали, менши дзеци ше з дащим бавели. Була опущена и приємна домашня атмосфера у тей єдиней просториї хтору зогривал руски пец..

Поступок правеня руского пеца

Пец бул вимуровани зоз валькох, посконох, наду або познєйше штредком 20. вику зоз цеглох и зоз добре помишану глїну и сламу (найчастейше ражову) за оляпкованє. Перше ше вимуровало пециско дас пол метера високе и зоз киянку ше набивала глїна, познєйше (новши час) ше по горнєй часци набитей глїни вискладали и прилїпли цегли (лєбо ценки цегелки аж и шомонти алє вельо познєйше же би тримали цеплоту). На тоту часц єдну коло другей на густо ше вертикално лїпкало поскони и заляпковало (малтеровало) з вонка зоз блатом помишаним з плєву лєбо тереку (то длугша плєва). У горнєй часци ше поскони повязало як до копи та на верху пеца настала часц такв. „шийка” а на самим верху находзела ше главка.

Руски пец зоз главку, муровани концом 20. вику у Руским Керестуре.

Кед ше тот процес правеня пеца закончел и кед ше о пар днї осушел, прешло ше на чисте, „красше” вимасцованє и гладканє пеца зоз вонка а омасцовало ше го и зоз нука. Пец було потребно сушиц помали „зоз малим огньом” прето же би зоз моцним огньом пец розпукал и курело би ше през розпуклїни. То була причина же ше кажди дзень до ньго затопйовало 10-12 днї пол снопа вигрискох. Окрем сушеня пеца, бул циль и же би поскони у пецу вигорели и же би остало лєм спечене блато. Пец хтори бул направени зоз валькох осушел ше швидше як тот зоз посконох.

У случайох же пец розпуковал, ґаздинї мали методу як тоти пукотини „заплатац”. Розправели блато зоз вапном и дакус води и з тоту масу зачухали розпуклїни. Поверх того прилїпели густе платно-ренду и ознова пец премасцели на глатко зоз блатом. Случело ше ґаздинї же у топеню вдерела нєздобачки моцнєйше до „мура” пеца зоз кочергу и „вибила” пец, направела дзиру. Теди тото место тиж мушела даяк „покерпиц” – заплатац.

Форма пеца

Пеци правени округлей лєбо штироугловей форми. Штироуглово пеци горню часц мали направену у форми копи, т. є. зужену при верху и тота часц здабала на „шию” а на верху шиї стала мала такв. главка пеца. Штироуглови пеци часто були лїпени (обмотани як з арматуру) зоз пруцом та були и грубши. Округли пеци були дакус ценши и чувствительнєйши на вдереня. Даєдни пеци мали нукашнї и вонкашнї дзверка помедзи хтори ше находзел нє вельки отвор за згартанє ґару кед ше пец чисцел. Тот отвор/дзира бул на 10-15 цм. од жеми и тамаль ше могол ґар зґуровац покля ше дзира нє напольнї за чисцнє а ґар шє виношел вонка. Ґар ше мушело чисциц и виношиц кажди треци дзень.

Ґар ше кладол до старей купачки и виношел вонка зоз просториї и кед одстал дзень два пре безпечносц (у случаю же остала даєдна жирячка) ґар ше вец сипал на долїк. У долїку стала през жиму одложена желєнява а ґар нє препущовал воду та ше прето ґар сипал на долїк.

Топенє до руского пеца

Дзира до руского пеца през хтору ше топело, Стара хижа у Руским Керестуре

До руского пеца ше кладло на огень зоз просториї хтору Руснаци наволовали приклєт. През дзиру до пеца такв. челюсца ше руцали вигризки, копачи, даяки сухи ґранча хтори ше през лєто зберало и одкладало за топенє, паздзере, чутки зоз олупаней кукурици, палїци зоз конопи, надом итд.

Огрив зоз хтору ше топело уруцовало ше до пеца през дзиру на пециско (то часц хтора була на штред пеца зоднука, дзе огень горел, „место” дзе було найгоруцейше и на тей часци ше пекло и варело). Зоз ожогом ше шпиртало у пецу же би шицка уруцена огрива добре попрегорйовала.

Ожог мал древене длугше пориско а тиж була длугша и желєзна часц ключки як и сам верх. Могло ше розшпиртовац огень и зоз колїками алє колїки ше знали запалїц. Жирячку ше згартало у пецу зоз кочергу, и потим ше пец заверал зоз брилу.

Кочерга мала длугоке пориско и на концу зоз древа (грубша дещичка) направену як малу „таблу” (у горнєй часци угли були зокруглєни) зоз хтору ше могло згартац жирячку лєбо ґар. Кочерга була прилагодзена велькосци дзири до пеца, потребно було же би дакус була менша од дзири же би ше нє глобела на челюсцу (початок дзири). Новши часи допринєсли тому же ше кочерги могли направиц зоз грубшого плеху та длужей тирвали, з тим же у долнєй часци були дас єден цент зогнути по длужини плеха же би ше лєгчейше шмикали по сподку пеца.

Брила (у историйно — етнолоґийней збирки Одняте од забуца у Коцуре)

Брила могла буц правена на два способи и вимасцена з глїни. Таки брили зоз глїни знали направиц и сами ґаздинї лєм менєй тирвали бо часто попукали од цеплоти. Познєйше брили були правени зоз плеху або и цименту у новшим чаше. Значне було же би направена брила добре налєговала на челюсцу (на дзиру до пеца) и же би була грубини найменєй 5 цм. Пец заварти зоз добру брилу длужей зачувал цеплоту пеца.

Плехово брили нє правели ґаздинї, алє ковалє. Таки брили були драгши алє длужей тирвали. Ґазда до коваля однєсол обруч зоз колєса, з тим же кед могол перше го скруцел дома по мери яка дзира (ширина и длужина) до пеца, лєбо лєм вимерал дзиру а коваль обруч скруцел як треба и обил зоз плехом а на плех прибил ручку и ножки зоз желєза та так фиксировал брилу же би стабилно стала.

Циментова брила почала ше правиц у новшим чаше кед ше зявел цимент. Вона була драга алє длуго ше ю могло хасновац такп. вично. До металней фурми ше усипал уж розпрвени цимент зоз воду и писком. На штредок ше поставела метална ручка. Кед ше маса цименту ствардла брила була готова, порихтана такой за хаснованє.

Отримованє руского пеца

Влєце кед ше нє топело, каждого року ґазда вошол до пеца и омасцел пец зоз помишаним жовтим блатом и плєву же би ше през лєто пец осушел и за шлїдуюцу жиму бул ознова порихтани за зогриванє и готовенє єдлох за фамелию.

През жиму ше вецей раз обилєло пец на било зоз загашеним вапном. Фамелиї були вельочислени та ше нєпрестано коло пеца шедало на патку и лавочку и фарба ше щухала, прето ше мушело пец ошвижиц, дезинфиковац т. є. обилїц.

Познєйше ше зявели одвитуюци моцнєйши рижнофарбово цифровани папери (куповало ше их у дутянох такв. „на метер”) хтори ше припинало лєбо лїпело коло пеца и теди ше нє мушело часто вжиме билїц. Папери нє були длуготирваци поготов кед було у обисцу мали дзеци бо им було интересантне тот папер кус покус оддзерец. Креативни ґадинї зоз рижнороднима идеями, коло пеца прибили зоз малима гвоздзиками напр. керпару хтору сами виткали та так мали менєй роботи билїц 2-3 раз у мешацу пец.

Додатни погодносци хаснованя пеца

Гоч ше до такого руского пеца зоз велїм койчим топело у таким пецу ґаздинї заш лєм у нїм упекли найсмачнєйши хлєб, лепинї, поґачи, рейтеши, рижни пити, кромплї на лупу, руску мачанку зоз ребрами и други єдзеня. У таких пецох ше пекли и капущанїки. После печеня хлєба и печивох цеплоту пеца ше ище вше могло вихасновац. Кладло ше такой за брилу предза зоз конопи после вибильованя, тиж даяка зачувана овоц же би ше осушела, а поготов млєко же би ше усирело зоз хторго ше после будзе правиц сир. За брилу вше ше кладол глїняни гарчок з воду же би було у доме, през цали дзень цеплей води.

У зависносци дзе бул вимуровани пец у хижи, ґазда знал ґу пецу водоравно додац дески кельо було потребно а хтори поставел на ножки/ноґари и тота часц служела дзецом за спанє.

Кальова пец зоз 20. вику у Руским Керестуре

Таки пеци по валалских обисцох ше длуго хасновали а були и найекономичнєйши за фамелию. Познєйше ше руски пеци осучаснєли и були безпечнєйши. Зявели ше вальки, зоз хторих ше правели пеци а ище познєйше цегли (поготово печени-кальово, a початком 20 вику а по валалох дакус познєйше), тиж и желєзни палїци-шини хтори були подпора же би пец добре стал. Таки пеци зоз печених цеглох достали и нове мено кальово пеци. Вони естетски красше випатрали, лєгчейши були за отримованє. Муровани су (часто ше гварело же су складани) у рижних формох; векши, менши лєбо висши а узши итд. а завишело од велькосци и места просториї дзе ше пец находзел. Таки пеци жителє вше менєй наволовали же то „руски пец.”

Нєшка руски пец мож видзиц у Старей рускей хижи у Руским Керестуре хтора и защицена як материялне културне нашлїдство Р. Сербиї, потим у старших обисцох хтори набивани лєбо правени зоз валькох у хторих уж нїхто нє бива.

Литература

• Олена Папуґа РУСКЕ ОБИСЦЕ, Руски пец 26-28 бок

• ХРИСТИЯНСКИЙ КАЛЕНДАР 1975, 83-89 бок

Вонкашня вяза

• Руски пец
• paorska peć/ ravnoplov.rs
• Paorske pećke: Kad se o grejanju nije razmišljalo Autor članka: Nadica Jakovljev 2022. gsigma.rs
• Какво је место у животу Руса имала руска пећ?