Русинска оброда

Русинска оброда
Датум снованя	17. новембер 1990.
Тип	меншинска орґанизация Русинох у Словацкей Републики
Локация	Словацка Република
Шедзиско	Прешов
Урядови язик	Русиньски язик
Предсидатель	Мартин Караш.
Вебсайт / ФБ профил	Rusínska obroda na Slovensku

Русинска оброда (медзи народом: Русиньска оброда на Словеньску або скрацено РОС) то найвекша, найзначнєйша и найстарша орґанизация хтора заступа русинску народну меншину у Словацкей и хтора член Шветовей ради Русинох. Шедзиско орґанизациї Русинска оброда ше находзи у Прешове. Орґанизация ма на терену числени окружни и месни орґанизациї РОС. Сновательна схадзка Русинскей оброди була отримана 17. новембра 1990. року у Медзилаборцох. Уж 23-24 марца 1991. року Русинска оброда и представителє русинского руху з пейц европских державох и зоз Сиверней Америки ше зишли до Медзилаборцох на Перши Шветови конґрес Русинох хтори мал за Русинох штредней Европи вельку значносц у їх народним препороду.

Почало у Медзилаборщини

Намаганя Русинох же би основали єдну орґанизацию хтора би була їх представитель пред державнима власцами тирвали такповесц 100 роки алє ше то конкретно збуло аж зоз розпадом СССР и зоз моцнєньом идеї о Русинскей оброди и, формално, з єй першим сходом 17. новембра 1990. року, о рок як почала такволана нїжна револуция хтора поступнє окончовала процес транзициї дружтвеного, културного и економского єства на териториї Словацкей Републики.

Ище пред револуцию 1989. року у амбиєнту Основней уметнїцкей школи у Медзилаборцох преподаватель Паеддр Михал Бицко порихтал виставу о Ендийови Вархолови. Енди Вархол, америцки уметнїк и кинематоґрафер та основоположнїк поп-арту у шветовей уметносци, бул син Русинох зоз нєдалєкого валалу Микова при Медзилаборцох. Велї ствари и експонати за спомнуту виставу були теди пожичени од фамелийох Завадских зоз Микови и Противнякових з Видрани. Вистава була, у тих бурних часох, моцни импулс за велїх Медзилаборчаньох и инспировала плодни дискусиї о русинстве. Уж роками бул явни факт же русинска свидомосц медзи людзми постої, же є ту, и лєм чека вигодну хвильку же би ше ознова у полним шветлє зявела. Тот час пришол и, фактично, шицко ше пременєло 17. новембра 1989. року кед одпочала нїжна револуция. Наступели вельки пременки, ламаня, формовани нови цилї нє лєм у дружтве алє и у поглядох велїх людзох на нову стварносц.

Пошлїдки твардей українизациї

Точно о рок, 17. новембра 1990 року, у Медзилаборцох отримани перши сход Русинскей оброди. Наставаню Русинскей оброди предходзела скоро пол вика длугока тварда українизация хтора за собу охабяла глїбоку бразду алє нови пременки ше одношели на шицких, и на тих хтори були за нови пременки алє и на тих цо були процив тих пременкох. Прето треба окреме ценїц усиловносци тих хтори безрезервно пошвецовали свой час народносним проблемом народзованя и моцнєня русинства.

Препородни рост русинства у Словацкей провадзел єден специфични процес - вельки одпор руководзацих проукраїнски ориєтнованих представнїкох "Културного союзу українских трудбенїкох" (КСУТ) хтори тримали у рукох орґанизацийну структуру у цалей Словацкей, мали заступнїкох у державних орґанох и институцийох, у шицких файтох школох, у радию, телевизиї, та у театре и новинох.

Главна база при обнови русинства у Словацкей була моцна млада и штредня ґенерация интелектуалцох хторей ше удало пребудзиц русинску свидомосц у людзох у штредкох дзе вони дїйствовали а тото ше уж указало при попису жительсва хтори бул 1990. року а на хторим ше ґу русинскей народносци и ґу русинскому мацеринскому язику вияшнєли вельо вецей людзе як ґу українскому. Ту треба наглашиц факт же од самого початку прорусинскей инициятиви и познєйши активносци Русинскей оброди нїґда нє були процив Українцох, процив українского народу, його язика и култури. Прорусински бок понукал сотруднїцтво ровного зоз ровним алє главни представителє "Културного союзу українских трудбенїкох" хтори од 20. януара 1990. року пременовани до "Союз Русинох-Українцох Чехословацкей" та аж по нєшкайши "Союз Русинох-Українцох СР" (СРУСР) таке сотруднїцтво нє приимали алє як проциввагу понукнутому сотруднїцтву вони витворели свою платформу дїялносци на хторей остали у наступних деценийох, аж по нєшка (наглашуєме же штучна конструкциї назви Русин-Українєц, хтору вони маю у назви орґанизациї, нє ма реалну основу - вона анї нє Русин, анї нє Українєц - а така назва народносци нє припозната анї з боку державних орґанох Словацкей).

Рост и моцнєнє русинскей идеї

Народносну проблематику ше почало ришовац насампредз у новонастатим руху под назву "Граждански форум" у месце Медзилаборци а перши инициятив о тим порушани з боку др Михала Бицка, Петра Фецури, Осифа Ґрамати и мґр. Любомира Оначили. Граждански форум по даскелїх дньох постояня бул заменєти зоз назву "Явносц процив насилства" и його предсидатель бул и у першим и у другим мандату Петро Фецура. Поступнє ше ґу тому руху почали приключовац и активовац и други прорусински ориєнтовани млади людзе - инґ. Ладислав Рогач, Ладислав Ґуба, Мирко Калиняк, мґр. Владимир Цепко и други. У децембре 1989. року у Месним културним центре у Медзилаборцох (хторому теди директор бул Пгдр Михал Турок-Гетеш) на єдним зоз зашеданьох координацийного одбору форума "Явносц процив насилства" инґ. Иван Бицко зоз Братислави предложел же би русинскей инициятиви була дата назва Русинска оброда. Сама назва наглашовала факт же у шицким єст намаганя за здобуванє правох Русинох прейґ форми єдней файти народного препородзеня. Так 25. марца 1990. року у Медзилаборцох настала орґанизация з елементами народного руху под назву Русинска оброда (орґанизация була официйно реґистрована у октобре 1990. року) хтора ясно утвердзела напрями дальшого розвою Русинох. На конституцийней схадзки за предсидателя Русинскей оброди бул вибрани Пг. др Михал Турок-Гетеш. На конститутивней схадзи учасц у роботи вжали 103 представнїки числених инициятивних ґрупох з округох Бардейов, Братислава, Гумене, Медзилаборци, Прешов, Прага и Свиднїк. Нєт сумнїву же найвекшу заслугу за наставанє Русинскей оброди мали русински предняки зоз Медзилаборцох.

Як конкретни доказ формованя новей орґанизациї було и видаванє нултого числа часопису Русин у хторим векшина статьох була друкована на русинским язику. Редакция пошвецела увагу питаньом русинскей народносци, русинского литературного язика, християнским мотивом и животу и дїлу представнїка поп-арта Ендия Вархола.

У тедишнїм чаше єден зоз главних задаткох Русинскей оброди було и очуванє єй реалних попатрункох и програмних задаткох од нападох СРУЧС. У тим чаше Русинска оброда уж була вельо моцнєйша орґанизация и ту треба спомнуц, окрем горе уж наведзених, и мена Русинох и Русинкох хтори були окреме активни у тим периодзе: МУдр Василиса Бородачова, Михал Хахаляк, о. Михал Беґа, о. Франтишек Крайняк, о. Ярослав Поповец, инґ. Василь Варян, Штефан Бунґанич, мґр. Александер Франко, Евґен Ґалишин, Анна Владикова, Андрий Липтак, Осиф Бицко, Ян Бака, Пгдр Иван Бандурич, Федор Вицо, Мариян Харитун, Любомир Латта, др Василь Ґмитерко, Никита Бунґанич и други.

Учаснїки сновательней схадзки прияли Преглашенє у хторим, медзи иншим, бул зарисовани таки цилї: озаконєнє самостойней русинскей народносци, озаконєнє назви русинских народних школох, же би ше у русинских церквох служело литурґию на церковнославянским язику, а апостоли, євангелиї и наказованя же би були по русински, же би були пременєти назви културних институцийох - Українского народного театру на Театер Александра Духновича у Прешове и Музея українскей култури у Свиднїку на Музей русинскей култури. Тиж винєшене жаданє же би ше єлиминовало назви главних орґанох хтори були плод тоталитарней идеолоґиї.

Русинска оброда нєодлуга ступела до Униї народносних меншинох Чехословацкей а потим и до Паневропскей униї народносних меншинох.

Реґистрованє орґанизациї при власцох

Уж на сновательним сходзе було ясне же русински рух здобув вседержавни розмири, же здружує до себе нови инициятивни ґрупи и же то будзе основа твореня компактней орґанизациї хтора будзе мац жадани компетенциї и моцну стртуктуру и так оможлїви же би орґанизация була леґислатвино реґистрована при одвитуюцих державих орґанох. Координацийни одбор Русинскей оброди 12. авґуста 1990. року предложел Становиска Русинскей оброди хтори порихтали др Михал Бицко и мґр Александер Франко. Тот документ бул реґистровани у Министерстве нукашнїх дїлох Словацкей Републики 1. октобра 1990. року ч. документа 125/1-400/90-2972. З тим були закончени шицки пририхтованя за официйну державну леґализацию першей орґанизациї хтора обєдинєла Русинох на териториї тедишнє Чехословацкей як и за єй сновательну схадзку. Так русинска народна меншина у Русинскей оброди достала свойого першого официйного репрезента ґу державним орґаном и институцийом.

Памятна плоча на будинку дзе отримани Перши конґрес Русинох

З тим Русинска оброда постала штварта русинска орґанизация у щвеце (Русинска асоцияция/ Rusyn Association основана 1983. року у союзней держави Минесота у ЗАД, Здруженє Лемкох/ Стоварішыня Лемків формоване у априлу 1989. року у Польскей и Дружтво карпатских Русинох/ Общество карпатськых Русинов формоване у фебруаре у фебруаре 1990. року на териториї Подкарпатскей Руси (Україна).

Перши конґрес Русинох у Медзилаборцох

Так 17. новембра 1990. року у Медзилаборцох отримани перши вельки сход Русинскей оброди як уж официйно реґистроване орґанизациї. З тим шветочним сходом руководзел мґр. Владимир Цепко. Перши предсидатель Русинскей оброди постал мґр. Василь Турок. Идуци предсидателє Русинскей оброди були Миколай Ляш, Ярослав Сисак, мґр. Александер Франко, Штефан Ладижиньски, мґр Анна Кузмякова, Владимир Противняк, Милан Мнягончак и Мартин Караш.

Най спомнєме лєм тоти основни досяги хтори посцигла Русинска оброда або русинска народна меншина на териториї Словацкей републики: пременка назви Українского народного театра на Театер Александра Духновича у Прешове (15. октобра 1990. року), резултати попису жительства 1991. року (як припаднїки русинскей народносци ше вияшнєли 17.197 особи, а у попису 2001. року уж було 24.201 вияшнєтих як Русини). Кед тото поровнаме зоз резултатами українскей народносци можеме видзиц же ше як Українци на попису 1991. року вияшнєли 13.847 особи а у попису 2001. року то було обачлїво нїзше число, то було лєм 10.814 особи. Значни досяг бул отримованє першого Шветового конґреса Русинох у Медзилаборцох 22-23 марца 1991. року. Кодификация русинского язика була була обявена 27. януара 1995. року у Братислави. Институт русинского язика и култури почал робиц 1. марца 2008. року у Прешове.

Вонкашнї вязи

• Днесь минать 25 років од основаючой громады РОС. Петро Медвідь, lem.fm, 25. 3. 2015.

• 30 років од русиньского возроджіня. Анна Кузмякова, lem.fm, 17. 11. 2020.