Пищалка

Пищалка (серб. ,свиралa фрула; од мадя. furulya, итал. Zufolo, англ. Pipe, нєм. Pfeife) дуйни аерофони инструмент^[1] хтори ше прави з єдного фалата древа, найчастейше шлївки и дринки, прето же ше найлєгчейше дзирави.

Пищалка єдноставни народни инструмент цилиндричней форми, подобни воздлужней флаути. Верхнї конєц циви ровно зарезани и часточнє заварти зоз затичку спод хторей на задку урезани отвор з оштрим рубцом. На нїм шейсц отвори за гранє, ґу хторим ше у однєдавна на инстументох менших димензийох придружує и седми отвор на задку.^[2]

Гранє на пищалки, як домен усних традицийох и виразох, односно уметносци, присутне медзи жителями на цалей териториї Сербиї. Пре тото пищалкова пракса урахована до Националного реґистру нєматериялного културного нашлїдства Сербиї.^[3]

Опис инструменту

Пищалка як состойну часц ма затичку зоз хтору инструмент заварти з верхнього боку (нє зошицким, понеже му одрезана єдна воздлужна часц же би оможлївела преход воздуху през циву пищалки). Принцип доставаня тону таки же ше при дуцу узка воздушна струя з устох того цо грає унапрямує до узкого пререзу (писку або лабину), дзе ше розбива на оштрим рубцу и приходзи до трепеценя пре дзелєнє воздушного млазу на ґамби. Прето ше пищалку рахує до лабиялних инструментох (лат. labea – ґамба).

На заднїм боку инструменту ше находзи отвор з оштрим рубцом хтори ше вола витрило (гласнїца або облачок) хторе реже воздух и прави тон. На сподку пищалки ше находзи дзирка хтора ше вола оддушка. На преднїм боку пищалки ше находза шейсц дзирки хтори ше закрива з пальцами и єдна на другим боку, з помоцу хторих мож вивесц седем тони у двох октавох (найчастейше тони дурскей скали, а по можлївосци и молскей).

Виробок нєшкайших пищалкох то праве майсторство. Сучасни майстрове правя пищалки розличних велькосцох и штиму, кристално ясного тону и интонациї и часто их украшую з резбарию, цифрами у фарбох и бакарним дротом або зоз желєзнима обручами.

Виробок пищалкох

Писк на традицийней пищалки *khlui* (клуи),зоз бамбуса, Тайланд.

За виробок пищалкох ше хаснує рижни файти древа. Найчастейше то шлївка, дринка, баґрен, ясен, габза, ґузбанок, верба, явор, лїпа, орґона, дзива грушка або дзиве яблуко и подобне.

Барз важна старосц древа. Цо древо старше, лєпше є за тоту наменку. Найчастейше ше хаснує древо цо ма коло двацец роки, а при файтох хтори помали рошню (як цо то дринка), стебло ше реже после трицец рокох. Звичайно ше древо вибера вєшенї, кед наступа период мированя, бо теди древо нє випущує соки и нє напада го жижок. Нїяк ше нє вибера стебла хтори рошню на плодней жеми.

Древо ше суши найменєй пейц роки, завиши од файти древа. Пищалки ше углавним ручно правя.^[4]

Историят

За пищалку важи же є мац шицких музичних инструментох. Окрем палїчки, пищалку мож раховац як найстарши музични инструмент. Велї народи маю у своєй традициї пищалку у даякей форми. За єй наставанє вязани велї леґенди, приповедки, сказки, басни, музични дїла.

Инструменти подобни пищалки були познати найстаршим народом. Правело ше их єдноставно и лєгко. Кажди над або дзирава косц могли послужиц за виробок того инструменту. Найстарше споминанє двойнїстей пищалки находзи ше у Гомеровей Илияди, гоч тот инструмент бул познати Греком ище даскельо вики пред Гомеровим часом.

Пищалка у Сербиї

Пищалка найтипичнєйши и найрозширенши дуйни инструмент у музичней пракси Сербиї. Гоч ше у скорейшим чаше популарно вола пищалка, тот инструмент познати под старшима назвами. У заходних и централних часцох Сербиї инструмент познати и под назву свирала або своройка и свиралче або свирайче, согласно тому яки вельки инструмент. У традициї восточних и южних сербских крайох знаю ю як дудук и дудуче. Популарносци пищалки у Сербиї допринєсло нє лєм лєгке звладованє виводзацких схопносцох, алє и можлївосц широкого хаснованя – як пастирского инструменту, алє є и часц рижнородних народних шветочносцох и сходох, як и провадзенє писнї и танцу.^[2]

У Сербиї найпопуларнєйши дуйни ансамбли, хтори ше дзеля на плехови (ткв. блех) дуйни и пищалково. Пищалково ансамбли найчастейши у сиверовосточней Сербиї. У нїх троме до штирме пищалкоше граю на пищалкох розличней велькосци, з обовязним ритмичним провадзеньом найчастейше буґнох. Характеристичне гранє за тоти ансабли у паралелних октавох.

Кельо тот инструмент популарни и кельо ше пищалкова традиция по нєшка зачувала у Сербиї шведоча вельочислени манифестациї пошвецени пищалки.^[2]^[5]^[6]

Нєматериялне културне нашлїдство Сербиї

Пищалкова пракса, як домен усних традицийох и виразох, односно виводзацких уметносцох, присутна медзи жительством на цалей териториї Сербиї и урахована є до Националного реґистру нєматериялного културного нашлїдства Сербиї.

Пищалка у митолоґиї

У Греческей митолоґиї и култури окремне и значне место забера Панова пищалка. По приповеданю, пищалку видумал Пан, персонификация пастирского живота, хтори перше бул полу животиня - полу чловек, а познєйше ше го тримало за бога пещерох и гайох. Пан зоз пищалку розвешельовал богох, нимфи, людзох и животинї. У народней сказки У цара Трояна кожи уха, хтору зазначел Вук Стефанович Караджич, спомина ше пищалка направена з наду, хтори вироснул на тим месце дзе байбер зверел свою тайну жеми.

Пищалка як народни, фолклорни инструмент присутна и у сербских народних присловкох, обичайох и вереньох.

Пищалка у рускей народнєй творчосци

У нашим язику и нашей народней творчосци ше тиж спомина пищалка:

▶ у дзецинскей писньочки

Заграл Дюри на пищалки зоз вербовей скорки

кед чул заяц, так танцовал, аж подар бочкорки.

▶ у народних писньох

Шпивала бим гласно, польо є нє нашо, то польо жаблїнске, дзивче керестурске,

а на нїм мой мили на пищалки писка аж ше його глащок на наш облак циска.

Чекай, Яни, чекай, як то тебе будзе, кед твоєй пищалки на вечар нє будзе?

Нєстало пишалки, нєстало уяша. чекай, Яни, чекай шак тебе биц буду, як циґан куляша!

Заграй мили на пищалки, кед би ци ше сцело, Я би рада шпивала весело.

Твойо очка яґод тарки, я заграєм на пищалки.

Писню зашпиваме, шерца розвешелїме. весело, шпивайме весело.

Галерия

Панова пищалка.
Пищалка зоз Лики.
Пищалки
Перуански Индиянци зоз пищалками у Беоґрадзе.
Пищалки зоз вербовей скорки.
Етнолоґия - пищалка

Литература

Dimitrijević, Ljubomir (2006). Skola za frulu Knjaževac: Nota. Pristupljeno 14. 2. 2019. COBISS.SR 134933260
Мали соловей, Зборнїк дзецинских писньох
Studia rutehenica ч 25, Нови Сад 2020. рок б. 39
Народни писнї юнославянских Русинох, Дю. Биндас- О.Костельник РНПД Руски Керестур

Вонкашнї вязи

frulaska-praksa serbia.com
Istraživanje o fruli kao delu kulturnog identiteta IJIH.org (язик:анґлийски)
Frula sr.wikipedia.org
autor: Sofija "TRADICIONALNI MUZIČKI INSTRUMENTI: Neke su svirali za svoju dušu, a neke za podstrek i motivaciju naroda”Opanak - magazin za očuvanje srpske tradicije i običaja. Pristupljeno 14. 2. 2019.
Svirala od vrbe, zviždoljka Borino 5kazanje, youtube.com
amazing sound! The process of making a bamboo flute. Korean traditional musical instrument. Тредицийна кореанска пищалка, youtube.com

Референци

↑ Aksić, Nina. „Frula”. POJMOVNIK SRPSKE KULTURE. Etnografskog instituta SANU. Arhivirano iz originala 15. 02. 2019. g.
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 Frulaška praksa”. Nematerijalno kulturno nasleđe Srbije. Ministarstvo kulture i informisanja RS i Etnografski muzej u Beogradu. Pristupljeno 7. 2. 2019.
↑ Lista elemenata nematerijalnog kulturnog nasleđa Republike Srbije”. Nematerijalno kulturno nasleđe Srbije. Ministarstvo kulture i informisanja RS i Etnografski muzej u Beogradu. Pristupljeno 7. 2. 2019.
↑ Marić, Milorad Frulaš. Milorad Marić & Art VJ Media. Arhivirano iz originala 01. 02. 2019. g. Pristupljeno 14. 2. 2019.
↑ „FRULA - NAJMNOGOBROJNIJ INSTRUMENT NA SVETU”. www.musicstop.rs. Pristupljeno 2023-02-04.
↑ „KAKO JE FRULA POSTALA SRPSKI NACIONALNI INSTRUMENT: Centar društvenog života svakog srpskog sela”. Zvanična prezentacija. Centar akademske reči, Šabac. Arhivirano iz originala 15. 02. 2019. g. Pristupljeno 14. 2. 2019.

[1] Aksić, Nina. „Frula”. POJMOVNIK SRPSKE KULTURE. Etnografskog instituta SANU. Arhivirano iz originala 15. 02. 2019. g.

[:0-2] 2,0 ^2,1 ^2,2 Frulaška praksa”. Nematerijalno kulturno nasleđe Srbije. Ministarstvo kulture i informisanja RS i Etnografski muzej u Beogradu. Pristupljeno 7. 2. 2019.

[3] Lista elemenata nematerijalnog kulturnog nasleđa Republike Srbije”. Nematerijalno kulturno nasleđe Srbije. Ministarstvo kulture i informisanja RS i Etnografski muzej u Beogradu. Pristupljeno 7. 2. 2019.

[4] Marić, Milorad Frulaš. Milorad Marić & Art VJ Media. Arhivirano iz originala 01. 02. 2019. g. Pristupljeno 14. 2. 2019.

[5] „FRULA - NAJMNOGOBROJNIJ INSTRUMENT NA SVETU”. www.musicstop.rs. Pristupljeno 2023-02-04.

[6] „KAKO JE FRULA POSTALA SRPSKI NACIONALNI INSTRUMENT: Centar društvenog života svakog srpskog sela”. Zvanična prezentacija. Centar akademske reči, Šabac. Arhivirano iz originala 15. 02. 2019. g. Pristupljeno 14. 2. 2019.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]