Орґулї

Орґулї
	Оргулї у церкви „"St. Wolfgangskirche" у Шнеберґу (Саксония, Нємецка). Звук орґульох
Общи информациї
Класификация	идиофони з клавиятуру
Хорнбостел-Сакс класификация	• 422.222.11 (flue pipes) • 422.122 (beating reed pipes) --422.132 (free reed pipes)
Походзенє инструмента	Далєки восток, документовано 3. вик п.н.еру
Обсяг тонох
	Звук
Зродни инстурменти
Инструменти-предходнїки	Гармониюм, Панова пищалка

Орґулї ( грeч. οργανον, лат. organum) то найвекши и найзложенши музични инструмент. Припада ґу аерофоним инструментом. Маю моцни звук, хтори зоз свою фарбу и моцносцу здогадує на вельки оркестер. Тонски обсяг, патраци на клавиятуру, од ,,C'' (у велькей октави) и углавним по ,,g³'' . Алє пре рижнородносц реґистрох реални звучни обсяг вельо векши: од найнїзшей октави ,, ₂ C'' аж по ,,g⁶ ” (шеста октава) , а обсяг тонох нє стайомни, завиши од каждого инструмента окреме.

Наставанє тона

Тон настава зоз трепеценьом воздуха у циви. За кажди тон орґулї маю окремну циву, та аж и вецей циви зоз розличну фарбу (тембр) и моцносцу звука. Пошоровани циви розличней длужини (значи даваю розлични висини тонох) хтори продукую тони истей фарби и моцносци даваю єден реґистер.

Реґистри (пищалки)

Пищалки (серб.свирале) цилиндрични, копасти, призмово або пирамидни циви у хторих ше находзи згуснути воздух, хтори кед виходзи зоз цивох дава звук. Материяли зоз хторих ше правя може буц древо, калай, олово и бакар.

У зависносци на хтори способ виходзи вонка воздух, розликую ше:

♦ Лабиялни пищалки

♦ Язични пищалки.

♦ Микстури то ище єдна окремна файта реґистрох хтора постої. То зложени реґистри хтори маю по вецей пищалки прикапчани на єден вентил. Нє даваю чисти тон окрем основного тона и даєдни тони зоз аликвотного шора тонох. Вше ше хасную у комбинациї зоз другима реґистрими и даваю орґульом препознатлїви, шветли и шветочни звук

Орґулї маю вецей таки реґистри-тембри хтори цалому шору тонох даваю фарбу звука хтори зродни даєдному инструменту лєбо ґрупи инструментох (флаути, древеним дуйним инструментом, смиковим, або плеховим дуйним инструментом и другим.) ^[1] Реґистри звукох можу буц цихи, цми, ясни, предзераюци, оштри итд. Виводза-орґуляш реґистри уключує и комбинує их же би достал одвитуюци жадани звук.^[2]^[3] Реґистри ше уключую зоз прицисканьом реґистрових плещкох-типкох, або з поцагованьом полуги хтора ше находза на гральнїку при клавиятури. Зоз прицисканьом типки на клавиятури оможлївює ше струянє воздуху зоз меха до циви, а дава одвитуюци звук.

Часци орґульох

Состоя ше зоз реґистрох хтори ше находза углавним у древеним такв. орманє, потим мехох и механїзма за управянє (гральнїка, трактури и вентилох).

Гральнїк

Шицки часци орґулї активовую ше до погону и управя ше прейґ гральнїка. Состої ше зоз єдней або вецей клавиятурох (найчастейше три) хтори ше волаю мануалии на нїх ше грає з руками-пальцами.^[4] На долнєй часци гральнїка находзи ше ище єдна клавиятура на хторей ше грає з ногами. Тота клавиятура ше вола педал. Около мануала ше находза реґистри. Їх уключованє (з вицагованьом полуги ) одредзує хтори цивово ,,пищалки'' граю, односно хтори фарби звука буду репродуковац. Окремни реґистри медзисобно повязую мануали а тиж и мануали з педалу. Вони ше волаю копули (капчи)

Трактура

Трактура ше наволує цали комплет механїзмох хтори повязую типки и реґистри (серб. свирале). Трактура може буц:

♦ Механїчна, кед типку и реґистер повязую пошоровани древени ставци и вреценка.

♦ Пнеуматска повязує їх цивочки з ваздушним прициском, або

♦ електромаґнетни хтори повязани су зоз електромаґнетнима габами.

Токата и фуґа у де-молу, BWV 565, Йоган Себастиян Бах (1685-1750)

Мех

Шицок потребни воздух за гранє и реґистри доходзи зоз єдного або вецей мехох хтори пумпую воздух и тримаю го вше под истим прициском. Мехи ше пумпую спомоцу електромотора.

Дакеди их пумповали людзе хтори ше наволовали калканти.

Ручни мануали

Орґулї маю даскельо ручни клавиятури - мануали (2-7), хтори пошоровани поступнє и медзисобно ше розликую по составе реґистрох. Поготов важна клавиятура за ноги хтора ше вола педала, хтора служи за гранє найнїших тонох у копозициї. Педали за ноги єст вецей.

Историят

Орґулї барз стари инструмент и прето им до конца нє познате походзенє. Нагадує ше же даяку файту орґульох хасновали ище стари народи Далєкого востоку (Китайци, Японци, Индийци). Познєйше, у старей Греческей найприблїжнєйши инстурмент орґульом була препозната Панова пищалка. До Европи сцигли и почало ше их хасновац у 8. вику, а после 14. вику нєт скоро анї єдного векшого города без орґульох, а поготов у заходноевропских церквох орґулї барз заступени и хаснує ше их под час отримованя Служби Божей.

Перши познати орґулї у церкви поставени у Ахену 812. року. Таки вчасни штредньоевропски орґулї мали вельки и нєзґрапни типки и мали мало реґистари.

Соло гранє на орґульох и импровизациї

Йоган Себастиян Бах (1685-1750), Духовни корал за орґулї Herr Jesu Christ, dich zu uns wend BWV 726

Найзначанєйши уметнїцки аспект граня на орґульох то соло виводзенє. Од барокного периода, наважнєйши музични форми за орґулї були: прелудиюми, токата, фантазия, волунтар, тиенто, чакона, пасакаля, ричеркар, фуґа, варияциї, свита, соната, трио соната и симфония за орґулї; комбинация фуґи зоз претходним начишлєним даєдним дїлом (напр., Фуґа+прелудиюм, +токата або +фантазия) тиж звичайна. Тоти орґульски композициї ше наволовали „шлєбодна“ орґульска музика прето же су засновани на темох на хтори композиторе шлєбодно компоновали. Попри тих, постоя композициї засновани на хору: григориянске шпиванє (простопиниє) и протестантски и католїцки гимни од хторих дзепоєдни тиж компоновани у горе описаних формох. Звичайна форма аранжманох за орґулї углавним були протестантски гимни духовних прикметох аранжовани за хор.

Композиторе орґульскей музики


Композиторе хтори писали дїла за орґулї
Йоган Себастиян Бах	Ґеорґ Фридрих Гендл	Генри Персл
Марко Енрико Боси	Александр Хилман	Макс Реґер
Леон Боєлман	Йоган Лудвиґ Кребс	Дїроламо Фрескобалди
Йоганес Брамс	Франц Лист	Доменико Зиполи
Антон Брукнер	Феликс Менделсон Бартолди	Олеґ Янченко
Дитрих Букстехуде	Клаудио Меруло	Феличе Морети
Шарл Мари Видор	Волфґанґ Амадеус Моцарт	Камий Сенс-Санс
Андреа Ґабриели	Йоган Пачелбел	Цезар Франк

Попри горе начишлєних композиторох постоя ище и велї други композиторе и авторе рижних формох хтори компоновали музику за орґулї.

Ґалерия

Крижни пресек орґульох. Креировал :Kantor.JH, вименєл Thornard.
Орґулї зоз 18. вику (1745. рок), Удине, Италия, Митрополитска катедрала Санта Мария Анунчиата
Орґулї зоз ренесансней епохи, (церква у Инсбурґу)
Оргулї у катедрали Нотр Дам у Лану, Французка
Орґулї зоз вецей мануелами (клавиятури), ножни мануал
Церква св.Мартина, Вайнґартен, Нємецка: оргулї Јозефа Ґаблера

Литература

Ahrens, Christian (2006). In Bush, Douglas & Kassel, Richard (Eds.), The Organ: an Encyclopedia, стр. 399–499. New York: Routledge. ISBN 0-415-94174-1
Audsley, G.A. (1965). of Organ-Building. New York: Dover

Publications. ISBN 0-486-21314-5.:

Douglass, Fenner (1995). The Language of the Classical French Organ. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-06426-1.
Bédos de Celles, Dom François L'art du facteur d'orgues. Charles Ferguson (Trans.) (1977). The Organ-Builder. Raleigh, NC: Sunbury Press. 1768..

Вонкашнї вязи

The Pipe Organ, a basic overview of the organ
The Organ, quarterly UK publication about pipe organs
ellykooiman.com, pipe organ website with information and detailed photos of various organs
Orgulje - kraljica među instrumentima youtube.com
Из истории мировой органной культуры XVI—XX веков. — М.: МГК им. Чайковского, ООО «Музиздат», 2008. — ISBN 9875904082031.

Референци

↑ Kako zapravo funkcioniše orgulje? | Ana Lapvud | Classic FM
↑ Szostak, Michał (2017). „The World's Largest Organs”. The Organ. The Musical Opinion Ltd. 382: 12—28. ISSN 0030-4883. Архивирано из оригинала 25. 1. 2019. г. Приступљено 24. 1. 2019.
↑ Szostak, Michał (30. 9. 2018). „The Largest Pipe Organs in the World”. Vox Humana. Архивирано из [оригинала 7. 11. 2020. г. Приступљено 15. 11. 2019.
↑ Kovačević, Krešimir, ур. (1977). „Orgulje”. MUZIČKA enciklopedija. 3, Or-Ž (2 изд.). стр. 6.

[1] Kako zapravo funkcioniše orgulje? | Ana Lapvud | Classic FM

[2] Szostak, Michał (2017). „The World's Largest Organs”. The Organ. The Musical Opinion Ltd. 382: 12—28. ISSN 0030-4883. Архивирано из оригинала 25. 1. 2019. г. Приступљено 24. 1. 2019.

[3] Szostak, Michał (30. 9. 2018). „The Largest Pipe Organs in the World”. Vox Humana. Архивирано из [оригинала 7. 11. 2020. г. Приступљено 15. 11. 2019.

[4] Kovačević, Krešimir, ур. (1977). „Orgulje”. MUZIČKA enciklopedija. 3, Or-Ž (2 изд.). стр. 6.

[1]

[2]

[3]

[4]