Олєй
Олєй (серб. уље; всл. olej; слц. и чес. olej; поль. olej; од лат. oleum; греч. Ελαιον) кажда нєполарна хемийна субстанция хтора вискозна чечносц на хижней температури и хтора гидрофобна (нє миша ше з воду, буквално страх од води) и липофилна (миша ше з другима олєями, буквално люби масц). Олєї маю вельо углєнїку и водонїку и звичайно су запалююци и поверхносно активни.
Обща дефиниция олєйох облапя класи хемийних злученїнох хтори иншак по структури, прикметох и хаснованю можу буц нєповязани. Олєї можу буц животиньского, рошлїнского або петрохемийного походзеня, а можу буц випарююци або нєвипарююци.[1] Олєї ше хаснує за єдзенє (напр. маслинов олєй), як гориво (напр. олєй за зогриванє), за медицински потреби (напр. минерални олєй), подмасцанє (напр. моторни олєй) и продукцию велїх файтох фарбох, пластики и других материялох. Окреме приготовени олєї ше хаснує у даєдних вирских обрядох як причасц або олїво.
Типи
[ушориц | ушор жридло]Орґански олєї
[ушориц | ушор жридло]Орґански олєї ше продукую у барз рижнородних рошлїнох, животиньох и других орґанизмох прейґ природних метаболичних процесох. Липид то наукови термин за масни квашнїни, стероїди и подобни хемикалиї хтори ше часто находза у олєйох цо випродуковали живи єства, док ше олєй одноши на шицку мишанїну хемикалийох. Орґански олєї можу тиж мац хемикалиї хтори нє липиди, уключуюци протеїни, воски (класу єдинєньох хтори маю прикмети подобни олєйом, а хтори черстви на нормалних температурох) и алкалоїди.
Липиди мож класификовац спрам способу на хтори их продукує орґанизем, спрам їх хемийней структури и їх огранїченей розпущуюцосци у води у поровнаню з олєями. Вони маю вельо углєнїку и водонїку, а у досц велькей мири нєдостава оксиґен у поровнаню з другима орґанскима єдинєнями и минералиами. Вони маю тенденцию буц релативно нєполарни молекули, гоч можу мац поларни и нєполарни реґиони як у случаю фосфолипидох и стероїдох.[2]
Рошлїнски олєї ше прави з тих рошлїнох: лєн, маслина, репик, ноцна яглїка, руменєц, розмария, чисцец, бурян, плющ, олєйова цвиклочка, мандуля, лаванда и велї други.
Спомедзи животиньских олєйох найпознатши рибов олєй як додаток костираню хтори богати з омеґа-3 маснима квашнїнами (ЕПА и ДХА) и витаминами А и Д. Рибов олєй помага роботу шерца, моцнї имунитет, чува вид и злєпшує паметанє. Єст го у чечней форми або у капсулох у векшини апатикох.
Минерални олєї
[ушориц | ушор жридло]Сирова нафта або петролей (витрион) и єй рафиновани компоненти, колективно наволани петрохемикалиї, то пресудни ресурси у сучасней економиї. Сирова нафта походзи зоз прастарих фосилизованих орґанских материялох, як цо зоопланктони и алґи, хтори ґеохемийни процеси претворюю до нафти.[3] Назва „минерални олєй” погришна назва, бо минерали нє жридло нафти, алє су барз стари рошлїни и животинї. Минерални олєй орґански. Медзитим, вон класификовани як „минерални олєй” место „орґански олєй”, бо його орґанске походзенє оддалєне (и було нєпознате у чаше його пренаходзеня), як и прето же ше нє достава у блїзкосци стинох, под'жемних находзискох и писку. Минерални олєй ше тиж одноши на даскельо специфични дестилати сировей нафти.
Применьованє
[ушориц | ушор жридло]Варенє
[ушориц | ушор жридло]Даскельо рошлїнски и животиньски олєї за єдзенє и масци ше хаснує за рижни потреби у вареню и готовеню єдла. Велї поживово артикли ше пражи на олєю хтори вельо цеплєйши од врацей води. Олєї ше хаснує и за ароматизованє и за модификованє текстури поживи. Олєї за єдзенє ше достава зоз животиньских масцох, як цо масло, лой и други файти, або рошлїнских олєйох з маслини, кукурици, слунечнїку и велїх других файтох.
Козметика
[ушориц | ушор жридло]Олєї ше наноши на власи же би ше им дало блїщаци випатрунок, онєможлївело ґубаценє и же би ше вони стабилизовали, а тиж же би ше пошвидшало їх роснуце.
Олєї ше хаснує и за правенє рижних кремох и помадох.
Релиґия
[ушориц | ушор жридло]Олєй ше през историю хасновало як релиґийни медиюм. Часто ше го трима як духовне средство за пречисцованє и помазанє. Як окремни приклад, олєй святого помазаня бул важна обрядна чечносц за юдаїзем и християнство.
Малярство
[ушориц | ушор жридло]Фарби пиґментох ше лєгко суспендую у олєю, та вони одвитуюци за помоцни медиюм за слики (малюнки). Найстраши познати постояци олєйово малюнки датирую зоз зоз 650. року.[4]
Преношенє цеплоти
[ушориц | ушор жридло]Олєї ше хаснує як розхладзовачи у олєйовим хладзеню, наприклад у електричних трансформаторох. Олєї за преношенє цеплоти ше хаснує и як розхладзуюци средства, за зогриванє (напр. у олєйових зогривачох) и за други применки преношеня цеплоти.
Лубрикация
[ушориц | ушор жридло]
Понеже олєї нєполарни, нє налєгую лєгко на други субстанциї. Прето су хасновити як подмаски за рижни инженєрски потреби. Минерални олєї ше частейше хаснує за машински подмаски як биолоґийни олєї. Китов олєй ше преферентно хасновало за подмасцанє годзинкох, бо ше нє випарює и нє зохабя прах, гоч його хаснованє у ЗАД-у забранєне 1980.року.[5]
Длуго ше верело же китовски спермацет хаснує у Насових проєктох, як цо Хабл телескоп и сонда Вояджер пре барз нїзку температуру змарзованя. Спермацет у ствари анї нє олєй, алє углавним мишанїна воскових естрох, и нєт докази же Наса хасновала китов олєй.[6]
Гориво
[ушориц | ушор жридло]Даєдни олєї згорюю у чечней або аеросолней форми и так творя шветлосц и целоту, хтори ше можу директно хасновац або претвориц до других формох енерґиї як цо то електрична енерґия або механїчна робота. Же би ше достало олєї за топенє, сирову нафту ше випумпує зоз жеми и доручує у нафтових танкерох або по нафтоводох до рафинерийох. Там ше сирова нафта претворює до дизелу (петродизелу), етану (и других алканох краткого ланцу), олєйох за топенє (найчежши комерциялни горива, хтори ше хаснує у ладьох), бензин (петрол), млазне гориво, керозин, бензен (историйни) и чечни нафтов ґас. Барел сировей нафти од 42 УС ґал (35 имп ґал; 160 Л) дава коло 10 УС ґал (8,3 имп ґал; 38 Л) дизелу, 4 УС ґал (3,3 имп ґал; 15 Л) млазного горива, 19 УС ґал (16 имп ґал; 72 Л) бензину, 7 УСґгал (5,8 имп ґал; 26 Л) други продукти, 3 УС ґал (2,5 имп ґал; 11 Л) други чежки олєї за топенє и претворени до чечносци нафтово ґази,[7] и 2 УС ґал (1,7 имп ґал; 7,6 Л) олєю за зогриванє. Шицка продукция од барелу сировей нафти до рижних продуктох резултує зоз звекшаньом до 45 УС ґал (37 имп ґал; 170 Л).7] Нє шицки олєї хтори ше хаснує як гориво минерални олєї.
У 18. и 19. вику китов олєй ше часто хасновало за лампи, цо заменєне з природним ґазом (витрионом), а потим зоз струю.[8]
Хемийна сировина
[ушориц | ушор жридло]Сирову нафту мож рафиновац до велїх угльоводонїчних компонентох. Петрохемикалиї то рафиновани компоненти сировей нафти[9] и хемийни продукти направени з нїх. Хаснує ше их як детердженти, штучни гної, лїки, фарби, пластику, синтетични влакна и синтетичну ґуму.
Орґански олєї ище єдна важна орґанска сировина, окреме у желєней хемиї.
Емулґатори
[ушориц | ушор жридло]Емулґатор субстанция хтора стабилизує емулзию прейґ звекшаня єй кинетичней стабилносци. Єдна класа емулґаторох позната як „поверхносни активни средства”, або сурфактанти. Емулґатори єдинєня хтори звичайно маю поларну або гидрофилну (т.є. розпущуюцу у води) часц и нєполарну (т.є. гидрофобну або липофилну) часц. Прето емулґатори маю векшу або меншу розпущуюцосц у води або у олєю.[10] Емулґатори ше баржей розпущую у води (и обратно, менєй ше розпущую у олєю), звичайно формую емулзиї олєю у води, док емулґатори хтори ше баржей розпущую у олєю формую емулзиї води у олєю.[11]
Референци
[ушориц | ушор жридло]- ↑ „oil”. Oxford English Dictionary (3rd изд.). Oxford University Press. септембар 2005. (Потребна је претплата или чланска картица јавне библиотеке УК.)
- ↑ Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. Molecular Biology of the Cell. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118-119.
- ↑ Kvenvolden, Keith A. (2006). „Organic geochemistry – A retrospective of its first 70 years”. Organic Geochemistry. 37: 1. doi:10.1016/j.orggeochem.2005.09.001.
- ↑ "Oldest Oil Paintings Found in Afghanistan", Rosella Lorenzi, Discovery News. Feb. 19, 2008. Архивирано 2011-06-03 на сајту Wayback Machine
- ↑ 1. „Bavarian Clock Haus and Frankenmuth Clock Company”. Frankenmuth Clock Company & Bavarian Clock Haus.
- ↑ „Troubled waters: Who Would Believe NASA Used Whale Oil on Voyager and Hubble?”. Knight Science Journalism at MIT. Архивирано из оригинала 15. 2. 2015. г. Приступљено 30. 8. 2019.
- ↑ U.S. Energy Information Administration (EIA) — Retrieved 2011-10-02.
- ↑ „Whale Oil”. petroleumhistory.org.
- ↑ Kostianoy, Andrey G.; Lavrova, Olga Yu (8. 7. 2014). Oil Pollution in the Baltic Sea (на језику: енглески). Springer. ISBN 9783642384769
- ↑ Wells, Hayden (2019). Food Science and Biotechnology. United Kingdom: ET-Tech Press (Reprinted 2020). стр. 178. ISBN 978-1-83947-258-9.
- ↑ Cassidy, L. (n.d.). Emulsions: Making oil and water mix. Retrieved from How emulsions and emulsifiers work
Вонкашнї вязи
[ушориц | ушор жридло]- Koje ulje je najbolje za zdravlje srca: otkriva nutricionista
- Popis biljnih ulja
- Olejek eteryczny На язику: польски
Литература
[ушориц | ушор жридло]- Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 77.