Озеро

Озеро то природне углїбенє, депресия на копну виполнєне з воду, хторе директно нє повязане зоз шветовим морйом, а хторе релативно вельких димензийох.[1] Урядово ше у класификациї нє применює минимална поверхносц яку би мало залапйовац озеро, алє ше часто спомина же би нє требало мац поверхносц меншу як єден гектар. Озера лєжа на копну и нє часц су океанох, та ше прето розликую од лаґунох, а тиж так су векши и глїбши у одношеню на озерка, гоч нєт формална або наукова дефиниция.[2]

Озера можу мац притоки, одтоки, а озеро хторе ма и притоку и одтоку вола ше прецекаюце озеро. Найвекши и найглїбши озера тектонского походзеня. У нїх ше находзи вецей як 95% цалого количества озерскей води. Тоти озера виполнюю углїбеня хтори настали з тектонскима рушанями, односно з тектонскима поремеценями Жемовей поверхносци. Найвекше озеро (по поверхносци и количестве води) Каспийске озеро. Найнїзше озеро Мертве морйо (коло 400 m спод уровня моря), найглїбше Байкалске озеро (1.620 m). Найвецей єст ляднїцки озера.

Термин озеро ше тиж хаснує за описованє природних означеньох як цо озеро Ейр хторе длугши час сухе, алє ше наполнї у сезонских вельких дижджох. Велї озера штуични, та ше их прави за гидроелектричну продукцию (претворйованє гидро до електричней енерґиї - струї), рекреацию (плїванє...), подмирйованє з воду итд.

Финска позната як держава тисяч озерох, а Минесота як жем дзешец тисячи озерох. Вельки озера Сиверней Америки по походзеню з лядового периоду. Вецей як 60% шветових озерох находзи ше у Канади углавним прето же у тей жеми доминує нєланцова система одцеканя.

Озера важни за привреду и транспорт (озера у Сиверней Америки, Каспийске озеро); доставаю ше солї (Мертве морйо); у даєдних єст вельо риби, служа за подмирйованє з воду и реґулованє водостою на рикох.

Подзелєнє озерох

Озера ше дзеля по способе наставаня корита або по гидроґрафских, физичних, хемийних и биолоґийних характеристикох.

Хемийно, спрам концентрациї солї у води, озера ше дзеля на: сладководни и слани озера.

Подзелєнє по месце и способе наставаня (природни и штучни):

♦ метеорске (космичне) озеро – настало пре вдеренє метеориту

♦ тектонске озеро – настало пре тектонски рушаня (трешеня жеми)

♦ ляднїцке озеро – настало з ґлациялним процесом, роботу ляднїкох, после чийого розпущованя настали углавним узки и глїбоки озера з прикрима побрежями

♦ вулканске озеро – настало з роботу вулкану (у кратерох вулкану або з преградзованьом рикох у потокох лави)

♦ припобрежне озеро – настало з поцаговцаньом моря зоз залїву

♦ красове озеро – настало у депресийох у красових теренох

♦ ричне озеро – настало з меняньом цеку рики (кед напущи старе корито)

♦ еолске озеро – настало з роботу витру (у депресийох хтори настали з еолским процесом, хторе вода потим виполнї)

♦ акумулациони озера (за потреби гидроелектранох)

♦ викопани (наставаю у долїнох напущених рудокопох и шлюнкарньох)

Походзенє природних озерох

Велї озера млади пре дїйство ерозийних процесох хтори одноша єден з бокох базену у хторим ше озеро находзи. Єст велї природни процеси хтори даваю форму озером. Нєдавне тектонске видзвигованє горского ланцу може створиц депресиї мисочкастей форми хтори акумулую воду и правя озера. Напредованє и поцагованє ляднїкох може зоз струганьом направиц депресиї у поврхносци дзе ше вец акумулує озеро. Таки озера звичайно у Скандинавиї, Сибире и Канади.

Озера тиж можу настац зоз шлїзканьом жеми або з ґлациялнима препреченями. Таки приклад ше зявел у остатнїм лядовим периодзе у держави Вашинґтон кед настало огромне озеро за ґлациялним цеком. Кед ше ляд поцагнул, пошлїдок бул вельки вилїв хтори направел памятнїк Сухи водопади у озерох Сан у держави Вашинґтон. Слани озера можу настац там дзе нєт природне одцеканє або дзе ше вода барз швидко випарює, та поверхносне одцеканє уровня под'жемней води ма висше количество солї од нормалного. Приклади сланих озерох уключую Вельке слане озеро, Каспийске озеро и Мертве морйо.

Мали подковасти озера ше волаю мертви рични рукавки и можу настац у ричних долїнох як пошлїдок меандрованя, т.є. кривульканя. Рики хтори помали чечу правая кривулькасту форму, та ше вонкашнї бок кривульки отаргує вельо швидше як нукашнї. Як пошлїдок того настава подковаста кривулька, дзе рика реже през узки карк. Тота дзира тераз прави главни преход за рику, а конци кривульки поставаю заткати з мульом. Озеро Восток то озеро на Антарктику хторе ше находзи под лядом и єдно є з найвекших на швеце.[3][4] Даєдни озера як цо Байкалске и озеро Танґанїка вулканского походзеня и лєжа на ґеолоґийних розшедуюцих линийох. Кратерске озеро у Ореґону ше находзи у калдери загашеного вулкану.

Характеристики

Пременка уровня озера ше надпатра з розлику медзи жридлом прицеканя и одцеканя хтори поровнани з цалим волуменом озера. Значни уходни жридла то паданя над озером; звишок води хтори принєшени з цеками и каналами з озерского розводзацого подруча; канали под'жемней води и аквифери, та людски жридла звонка розводзацого подруча. Виходни жридла то випарйованє з озера; поверхносни и под'жемни водово цеки, як и гоч яке бранє озерскей води за чловечи потреби. Понеже ше климатски условия и чловечи потреби за воду розликую, наставаю флуктуациї у озерским уровню.

Озера мож катеґоризовац спрам богатства поживних материйох хтори уплївую на роснуце рошлїнох. Озера у хторух нєт вельо поживни материї волаю ше олиґотрофни и ґенерално су превидни, та маю нїзку концентрацию рошлїнского живота. Мезотрофни озера маю добру ясносц и штреднї уровнї поживних материйох. Еутрофни озера збогацени з поживнима материями, та у нїх рошлїни добре рошню, а можлїве и квитнуце алґох. Гипертрофне озеро то водова маса високо збогацена з поживнима материями. Тоти озера маю слабу ясносц и предмет су квитнуца алґох. Озера типично досцигую таки стан дзекуюци людским активносцом як цо вельке хаснованє гнойох у озерским разводзацим подручу. Таки озера нє маю скоро нїяку хасновитосц, а екосистема у подполносци знїщена.

Штучне озеро шлюнкарня при Ивановцу у Медзимую, настало з викопованьом шлюнку у алувиялней нїжини рики Драви

Типи озерох

– Периґлациялне озеро то файта озера у хторим рубци озера оформює лядови покривач, лядова шапка або ляднїк, та ляд спера природне одцеканє глїни.

– Акумулацийне озеро або резервоар (французки: réservoir) то штучне озеро створене з вилїваньом подруча за гдроенерґетким шлайсом. Даєдни з найвекших шветових озерох правя таки резервоари. Штучни озера тиж можу буц нароком направени з викопованьом або залїваньом отворених рудокопох, як и з винїманьом шлюнку у алувиялних нїжинох (зоз чим наставю шлюнкарнї або трозґарнї).

За правенє шлайсох ґеодети муша найсц рични долїни хтори глїбоки и узки; боки долїни теди можу мац улогу природних мурох. Найлєпше место за правенє шлайсу ше муши одредзиц. Кед треба, людзе и/або историйни находзиска муша буц премесцени, напр. храми Абу Симбела хтори преселєни пред тим як ше почало будовац Асуански шлайс хтори створел Насерово озеро.

Озеро Волта у заходней Африки закрива коло 8500 km². Озеро Мид найвекше сиверноамерицке штучне озеро, хторе створене з Хуверовим шлайсом, а правене є од 1931. по 1935. рок у чаше предсидателя Франклина Д. Рузвелта. Лока найвекше сиверноевропске штучне озеро хторе ма 417 km2. Куйбишевске озеро (русийски: Куйбышевское водохранилище́) з поверхносцу 6450 km² (волумен му 57,3 km³) найвекше европске штучне озеро и треце на швеце, створене зоз шлайсом гидроцентрали Жиґули, а правене є од 1950. по 1957. рок.

Абиотична и биотична лимнолоґия

Лимнолоґия дзелї озера на три зони: литорална зона, хтора нагнуте подруче блїзко при жеми; зона отвореней води, дзе слункова шветлосц богата; и зона глїбокей води, дзе доходзи мало слунковей шветлосци. Глїбина хтору шветлосц може досягнуц у озерох завиши од густосци и рушаня часточкох. Тоти часточки можу буц седиментарного або биолоґийного походзеня и одвичательни су за фарбу води. Розпаднута рошлїнска материя одвичательна, наприклад, за жовту або кафовкасту фарбу, а алґи одвичательни за желєнкасту фарбу води. У барз плїтких водових масох желєзни оксиди даваю води червенкасто-кафову фарбу. До биолоґийних часточкох спадаю алґи и детритус.

Седиментна часточка у суспензиї кед єй чежина менша як сили замуцованя хтори дїйствую на часточку. Замуцованє пресудни фактор у превидносци води. Месоєдни, детритиворни риби одвичательни за мульовити вод, бо вони, глєдаюци покарму, зборикаю муль. Месоєдни риби єдза рошлїноєдни (планктоноєдни) риби, та звекшую число алґох (опать акватрофна каскада). Глїбина до хторей доходзи шветлосц або превидносц води мера ше зоз Секийовим диском. То диск пречнїку 20 cm з вименююцима билима и чарнима квадрантами. Глїбина на хторей диск вецей нє видно то Секийова глїбина, т.є. мера превидносци. Звичайно ше хаснує за тестиранє еутрофикациї. Озеро ублажує температуру и климу околного подруча пре воду хтора ма барз високи специфични цеплотни капацитет (4186). Окрем того, озеро може през дзень охладзиц жем з локалнима витрами, резултуюци у благим витрику з моря; або ю може вноци зограц и так створиц благи витрик з копна.

Наставанє озерох

Озера можу буц з наушедованим седиментом, та поступнє поставаю влажна жем як мочар або бара. Медзи нїжинскима и горскима озерами єст важна розлика. Нїжински озера мирни, менєй стиновити/баржей седиментни, маю благо нагнуте дно и ґенерално у нїх єст вецей рошлїнского живота. Вельки водово рошлїни (окреме над) барз пошвидшую тот процес завераня, бо затримую седименти. Мульовити озера и озера дзе єст вельо рошлїноєдни риби помали капу. „Нєставаюце” озеро (лєдво обачлїве на чловековей часовей скали) типично ма водови рубец з екстензивнима рошлїнскима покривачами. Вони поставаю нови бивальнїк за други рошлїни и животинї спомедзи хторих велї ридки. Поступнє ше озеро завера, та може настац млади тресет хтори прави бару. У нїжинских ричних долїнох (дзе рика може правиц меандри), присуство тресету ше пояшнює зоз завераньом бувших мертвих коритох. У барз позних стадиюмох сукцесиї рошню стебла, конєчно претворююци влажну жем до лєса.

Даєдни озера можу скапац у одредзеней часци рока. Таки озера ше волаю интермитентни озера и типични су за красови терен. Приклад таких озерох то Церкниґске озеро у Словениї.

Нєжемово або вселенски озера

Познате же лєм єдно астрономске цело окрем Жеми ма вельки озера: найвекши Сатурнов мешац, Титан. Фотоґрафиї и спектроскопска анализа вселенскей лєтачки Касини-Гайґенс указую чечни етан на поверхносци, за хтори ше трима же є помишани з чечним метаном. Найвекше озеро на Титану то Кракеново морйо хторе, з оценєнима 400.000 km km2,[5] коло пейц раз векше як озеро Супериор (~80.000 km2) и скоро вельке як шицки пейц Вельки озера Сиверней Америки вєдно.[6] Друге найвекше озеро на Титану, Лиґейске морйо, скоро два раз векше як Горнє озеро, зоз преценєнима 150.000 km2.[7]

У нєшкайшим чаше поверхносц планети Марс барз жимна же би дошлєбодзела зберанє чечуцей води на поверхносци. Заш лєм ґеолоґийни докази потвердзую же дараз було стари озера на поверхносци. Тиж можлїве же вулканска активносц на Марсу з часом розпущи ляд хтори ше находзи под поверхносцу и же створи вельки озера. У терашнїх условийох тота вода ше змаржнє або швидко випари, окрем кед ше нє изолує на даяки способ, поведзме зоз закриваньом з вулканским ґаром. Планета Марс ма лєм єдно потвердзене озеро хторе под жему и блїжей ґу южному полу.[8] Гоч поверхносц Марсу барз жимна и ма премали атмосферски прицисок же би оможлївел тирвацу поверхносну воду, ґеолоґийни докази заш лєм потвердзую же ше стари озера дараз формовали на поверхносци.[9][10]

Юпитеров вельки мешац Ия вулкански активни пре наглашени плими и осеки, та ше як пошлїдок того на поверхносци акумуловали лєжиска сумпору. Даєдни фотоґрафиї хтори зняти у мисиї Ґалилео указую озера чечуцого сумпору на поверхносци, гоч вони баржей аналоґни озером лави як води на Жеми.[11]

На Мешацу ше находза цми базалтни ровнїни подобни лунарним морйом, лєм же су менши, та ше волаю lacus (єднина lacus, латински за „озеро”). Дараз вчасни астрономи за нїх думали же су прави озера.

Найпознатши озера

▶ Каспийске озеро, слане озеро, поверхносци коло 360.000 км².

▶ Горнє озеро, сладководне озеро, поверхносци коло 82.414 km².

▶ Байкалске озеро, найглїбше на швеце, глїбоке 1.741 м.

▶ Титикака, найвисше плївне озеро, 3821 мнв.

▶ Мертве морйо, озеро з нейшекшу концентрацию солї и найнїзше на швеце, -422 мнв.

▶ Тоба, вулканске озеро, найвекше озеро змесцене у калдери на острове Суматра.

Найвекши озера по континентох

▶ Африка — Викторийово озеро (тиж друге по велькосци сладководне озеро на Жеми хторе ше хаснує за подмирйованє зоз питку воду)

▶ Антарктик — Восток (ляднїцке озеро)

▶ Азия — Каспийске озеро (источашнє и найвекше на швеце)

▶ Австралия — Ер

▶ Европа — Ладоґа (у сиверозаходней Русиї)

▶ Сиверна Америка — Горнє озеро

▶ Южна Америка — Титикака

Штучне озеро шлюнкарня при Ивановцу у Медзимурю, настало з викопованьом шлюнку у алувиялней нїжини рики Драви