Маори

Маори 1897. року

Маори (маор. Māori) старобивателє Нового Зеланду,(6) хтори ше на подруче Южного и Сиверного острова, плїваюци у кануох, приселєли зоз Полинезиї медзи IX и XIII виком.(7) Перши зраженя зоз Европянами збули ше уж 1642. року, а 1769. року британски виглєдовач Джеймс Кук запровадзел приятельски одношеня зоз тим народом. Од 1800-го року нащиви европских ладьох були вше частейши, а зоз приходом и насельованьом Европянох и после воєних зраженьох и епидемийох число Маорох ше зменшало на коло 100 000.

Преставителє маорского народу и Британия 1840-го року подписали спорозуменє у Вайтанґу (анґл. Waitangi, цо значи „води хтори плачу“), малим историйним населєню на Сиверним острове Нового Зеланду. На основи того спорозуменя, Маори постали британски гражданє и маю право на жем. Спрам попису зоз 2006. року, як Маори були пописани 565 329 особи.

История

Панує думанє же ше Маори на Нови Зелан приселєли зоз Полинезиї (ґрупа вецей як 1 000 островох у Цихим океану) концом першого милениюму. (6) Твердзи ше же Нови Зеланд єдно з остатнїх подручох на хтори ступел чловек скорей як наступела модерна цивилизация. Маори жили у изолациї по XVIII вик, кед почали контактовац зоз Европянами. Року 1840. Велька Британия анектовала Нови Зеланд, а зоз спорозуменьом хторе подписане у Вайтанґу була заґарантована їх автономия. Пре рижни хороти на хтори нє були имуни и пре воєни зраженя, число Маорох у XIX вику опадло. Аж 1960-их и 1970-их рокох тот народ ше културно воздзигнул и нєшка твори 14,7 проценти популациї Нового Зеланду.

Нєт виродостойни докази о населєльованю Нового Зеланду скорей як цо ше населєли Маори; з другого аспекту, докази з археолоґиї, линґвистики и антрополоґиї шведоча же перши доселєнци пришли зоз Полинезиї и постали Маори. (8,9) Полинезийци населєли рижни подруча, а то Самоа, Тахити, Гаваї, Рапа Нуи острово и Нови Зеланд. Находзиска косцох полинезийских патканьох и водово коритка хтори вони видлобовали (11) потвердзую же було виглєдованя и насельованя пред ерупцию вулкану Тера Нова на Сиверним острове Нового Зеланду 1315. року, а тиж так тото потвердзую и докази о лєсових огньох у тим периодзе. Найновши докази шведоча о постояню главного населєня, односно о планованей велькей миґрациї медзи 1320-им и 1350-им роком(8), а таки и приповедки Маорох о досельованю їх предкох на тото подруче у вельких океанских кануох коло 1350-го року.

Вчасна история

Предмети зоз старого, архаичного периоду (зоз находзиска Байрау Бару, (Кентербершки музей у Крайстчерчу))

Найстарши период маорских населєньох познати як архаїчни, моахантерни або колониялни период, а то период од коло 1300. по коло 1500. рок. Маорска пожива ше состояла зоз мои (птица подобна нойови) и других вельких птицох и туляну хтори нє були ловени скорей. Тот архаїчни период познати по ланцущкох зоз каричкох(16) и по нєпостояню оружия и твердинї хтори харакеристични при познєйших класичних Маорох. (17) Находзиско хторе найпознатше и найобширнєйше виглєдане то архаїчне находзиско у Барау Бару на Южним острове. То єдине новозеландске находзиско дзе пренайдзени косци чловека хтори нє народзени на тим месце.

Класични период Маорох настал кед ступели до контакту зоз Европянами; то були жимнєйши одношеня коло 1500-го року (21) и вимеранє мои и других птицох хтори були основна пожива. У тим периодзе Маори правели рижне оружиє и прикраски, воєни кануи и хижи за окремни нагоди. Коло 1500-го року ґрупа Маорох миґровала на восток на Чатамски острова и наволали ше Мориори, а пацифизем бул основа їх култури.

Култура и обичаї

На Новим Зеланду урядови язик анґлийски, алє Маори зачували и свой традиционални язик хтори постал урядови аж 1987. року.(34) По приход Европянох Маори нє мали свойо писмо, так же важни информациї паметали и преношели их усно шлїдуюцим ґенерацийом. Маорски концепти додати до новозеландского знаковного язика. Маори християнє, як и друге жительство Нового Зеланду, а найвецей єст анґликанцох, презвитериянцох и римокатолїкох. Медзитим, пред приходом Европянох, Маори верели до мани и тапи. Мана то моц, угляд и сила хтору поєдинци нашлїдзую и здобуваю през живот, а тапу духовносц, забрана и почитованє хтори ше нашлїдзую зоз статусом на родзеню.

Обожованє предкох барз важне у їх традициї, так же веря же їх души можу поволац кед им потребна даяка помоц аж и у воєних часох. Од 1820-го року постали християнє и веря до єдного Бога.

Културне нашлїдство

Хижи и помоцни обєкти

Коло XI вику заєднїци Маорох постали векши и населєнши. Будую вхарпуне – хижи за спанє за вецей фамелиї, обєкти за складзиско – патака и хижи за варенє – каута.

Вхаре вхаикиро то хижи за сходи и часто маю назву по мену предка, бо думали же вони отїлотворую особи. Перши таки хижи направени у XIX вику.

Маорска кухня

Маори зоз Гавайох принєсли животинї и рошлїни за єдзенє. Ловя птици, збераю морски плоди и папрати, винову лозу, палму, печарки, рижни бобки, овоц и нашенє. Нєодлуга почали ховац овци, швинї, кози и живину.

Облєчиво

Традицийне облєчиво Маорох

Маори звичайно ноша сучасне, алє у окремних нагодох облєкаю традиционале облєчиво. Приселєнци ше мушели прилагодзиц на нову климу и хасновац рошлїни и животиньску скору за виробок облєчива. Хасновали новозеландски лєн, стебло капусти и трави, тиж так хасновали птицово пирє и скору и скору фоки и полинезийних псох. Маори ходзели боси, а дакеди у сандалох зоз лєну, лїсца капусти або трави.

Фризури характеризую дачий статус або чи особа у жалосци. Хлопски власи були закруцени або завязани до рижних ґужлїкох, цо указує одкаль особа. Понеже глава була свята часц цела, власи особи на висшим положеню може зачесац лєм особа тиж на висшим положеню.

Окремни прекривачи зоз скори, пиря, лєну и других материялох ношели лєм поглаваре. Пелерини за диждж ше вирабяло з лїсца лєну або капусти и були кратши од прекривача.

Ланцущки и привязки правя зоз каменя и косцох, а мендюши и зоз птицових хвостох, пиря або скори.

Танци и писнї

Танєц Хака єден з найпознатших традицийних танцох Полинезиї. Танци провадзени зоз писню, дурканьом палїчкох по целу, кляпканьом, лупканьом з ногами по жеми и ляпканьом по сцегнох. Сам танєц зложени з окремних позох хтори представяю борбеносц и гнїв, аґресию. Тот танєц ше танцує нє лєм за страшенє, алє ше го танцує пред визначнима госцами, з нагоди даваня чесци вельким посцигнуцом и у окремних нагодох, та аж и на хованю.

Писнї ше шпива по строгих правилох за виводзенє, ритму и континуитету. Претаргнуце у шпиваню значи доволац катастрофу або шмерц члена заєднїци. У писньох ше ошпивує наставанє швета и геройства предкох.

Тетовиранє при Маорох барз заступене и символичне. Тетоважи на твари направени на два способи. Єден способ тетоважи то пирсинґ и пиґментованє скори зоз гребеньом за тетовиранє, а други способ то правенє рани и єй шлїду зоз орудийом подобним длату. Анї єдна тетоважа нє иста, прето же кажда представя вонкашнї приказ єдинственей комбинациї лози, мудросци и статусу поєдинца у племену. (40)