Прейдз на змист

Латинка

Материял зоз Википедиї
Латинка
Прикладнїк лїстини фонтох и язика, автор Вилијям Каслон I, снователь писма; датирани 1734. року.
ТипАлфабет
Язикилатински и романски язики, велї европски язики, а правописни латинизациї постоя за скоро шицки познати язики
Часови период~700. п. н. е. по терашньосц
Фамилияєгиптянски хиєроґлифи
  • протосинаитски алфабет
  • феничански алфабет
  • гречески алфабет
  • староиталски алфабет
  • латинка
Виведзени системивелї, опатриц: Алфабети на основи латинки
Шестирнски системи
  • кирилка
  • коптски алфабет
  • єрменски алфабет
  • ґрузин(й)ски алфабет
  • руне
Напрям писанязлїва направо

ISO 15924

Latn, 215
Уникод назваLatin
Тота статя содержи МФА фонетски симболи. Без одгвитуюцей потримовки, можебуц увидзице упитнїки, кутије? або други симболи место уникод характера.

Латинка (або латинїчна абецеда, тиж позната и як римска абецеда), найхаснованша алфабетска система на швеце.[1] Ориґинално є хаснована у античним Риме за писанє у латинским язику.[2][3] Латински алфабет еволуовал з визуално подобней куманскей греческей верзиї греческого писма.[4] Етрурци, хтори пановали з вчасним Римом, прилапели кумански гречески, хтори з часом модификовани и постал етрурски алфабет. [5][6] Tот алфабет потим прилапели и далєй модификовали Римянє, з чим формовани латински алфабет.

Термин латински алфабет ше може одношиц на гоч хтори алфабет хтори ше хаснує за писанє латинского, або на други алфабети базовани на латинским писме, хторе основа заєднїцких буквох за рижни алфабети хтори ушлїдзели з класичного латинского алфабету, як цо то анґлийски алфабет.

Букви абецеди

[ушориц | ушор жридло]

Основни букви абецеди таки яки ше хаснує у анґлийским язику, и состоя ше зоз шлїдуюцих ґрафемох:

Вельки букви (лат. majuscules)
A B C D E F G H I J K L M
N O P Q R S T U V W X Y Z
Мали букви (лат. minuscules)
a b c d e f g h i j k l m
n o p q r s t u v w x y z

Инши букви

Лиґатури Æ, Œ и символ ß, кед ше хаснує у анґлийским, французким и нємецким, нє рахую ше до окремних буквох, алє су вариянти AE, OE и ss, шором. Шицки букви з диякритиками ше тиж нє рахує як окремни у тих язикох, цо нє случай з даєднима другима язиками хтори хасную таки букви. Наприклад, å, ä и ö окремни букви у шведским язику.

Дуенов запис з 6 вику п.н.е. приклад найвчаснєйшого старолатинкового писма

Абецеда яку хасновали Римянє мала лєм вельки букви (на латинским majuscula, мн. majuscules). Мали букви (лат. minuscula, мн. minuscules) ше розвили аж у штреднїм вику од курзивного писаня, перше як унцияла, а потим и як подполни мали букви. Стари римски букви зачувани у формалних записох и за наглашованє у писаних документох. Язики хтори хасную латинку, углавним хасную вельки букви за початок виреченя, пасуса и власних менох. Правила вельких буквох ше з часом пременєли и розлични су у велїх язикох. Так ше, наприклад, у нємецким язику шицки меновнїки пишу з вельку букву на гоч хторим месце у виреченю.

Ширенє латинки

[ушориц | ушор жридло]

Латинка ше преширела з Италиї вєдно з латинским язиком у обласци коло Штредожемного моря зоз ширеньом Римского царства. Восточна часц Царства, уключуюци Греческу, Малу Азию, Левант и Єгипет, предлужела хасновац гречески язик як каждодньови, алє латински постал бешедни язик у заходней часци дзе заходноромански язики, то єст шпански, французки, каталонски, портуґалски и италиянски язик еволуовали з латинского и прилапели латинку. Вона ше потим преширела на ґермански народи сиверней Европи вєдно з християнством, заменююци скорейше рунске писмо. У штреднїм вику, латинка сцигла и медзи заходно ориєнтовани славянски народи, и то медзи Поляцох, Чехох, Горватох, Словенцох и Словацох, односно гевти народи хтори прилапели римски католїцизем; восточни славянски народи затримали кирилку. Балтицки народи, Литванци и Летонци, як и нєиндоевропянє, Финци, Естонци и Мадяре, прилапели латинку.

По позни 15. вик, латинка була огранїчена на народи восточней и штреднєй Европи. Православни Славянє восточней и юговосточней Европи хасновали кирилку, а гречески алфабет ше ище хасновало у восточним Штредожемю. Арабске писмо ше ширело з исламом, як медзи арабскима, так и медзи туркийскима и иранскима народами. Остаток Азиї хасновал верзиї браманского або китайского писма.

У прешлих пейцох викох латинка ше преширела на цали швет. З европску колонизацию ше преширела на Америку,[7][8] Австралию,[9][10] часци Азиї, Африки [11] и Пацифику зоз шпанским, портуґалским, анґлийским, французким и голандским язиком. У 18. вику Румунє прилапюю латинку, бо, гоч су романски народ, як з векшей часци православна жем, до теди хасновали кирилку. Виєтнам, под французку власцу, прилапює латинку за виєтнамски язик, хтори по теди хасновал китайски знаки. Латинка ше хаснує и у велїх австронезийских язикох, уключуюци таґалоґ и други язики Филипинох, як и урядови малезийски и индонежански язик, хтори по теди хасновали арабске, односно браманске писмо. Року 1928, як часц Ататуркових реформох, Турска прилапює латинку за свой язик место арабского писма. Векшина нєславянского и нєхристиянского жительства Совєтского Союзу, Татаре, Башкире, Азере, Казаки, Кирґизи и други, хасновали униформне турикийске писмо 1930-их рокох, а 1940-их шицким тим народом надрилєна кирилка. Медзитим, после колапсу держави 1991, вецей туркийски народи ше врацели на латинку. 1970-их рокох Народна Република Китай уведла латинку за систему транскрибциї мандаринского диялекту китайского язика под меном пинїн, алє китайске писмо и далєй примарне.

Заходнославянски язики и векша часц южнославянских нєшка хаснує латинку. Польски язик ма широки дияпазон диякритикох и диґрафох хтори представяю рижни фонетски вредносци, як и ґрафему ł хтора ма фонетску вредносц блїзку гласу w. Чески, словацки и горватски язик и сербска латинка хасную квачку на буквох č, š, ž (словацки на вельких Ď, Ň, Ť и, дакус вименєне, на Ľ, а чески ище и на ě и ř). Окрем того, чески и словацки означую длуги вокали и полувокали з акутним акцентом (á é í ó ú ĺ ŕ) и хасную диярезу ä, тераз уж виєдначене зоз е, як и циркумфлекс на ô за дифтонґ uo. У горватским и у сербскей латинки, хаснує ше đ, за палатализовани глас d.

Вонкашнї вязи

[ушориц | ушор жридло]

Референци

[ушориц | ушор жридло]
  1. ↑ 1 Latin-alphabet, www.britannica.com
  2. ↑ Baldi, Philip (2002). The foundations of Latin. Berlin: Mouton de Gruyter.
  3. ↑ Wheelock, Frederic (2005). Latin: An Introduction (6th изд.). Collins. ISBN 978-0-06-078423-2.
  4. ↑ Jeffery, Lilian H. (1961). The local scripts of archaic Greece. Oxford: Clarendon.
  5. ↑ Fischer, Steven Roger (2004). A history of writing. Reaktion Books. бок 90.
  6. ↑ Howard, Michael C. (2012). Transnationalism in Ancient and Medieval Societies: The Role of Cross-Border Trade and Travel. McFarland. стр. 23. ISBN 978-0-7864-9033-2.
  7. ↑ Greenberg, Joseph (1987). Language in the Americas. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-1315-3.
  8. ↑ Campbell, Lyle (2000). American Indian Languages: The Historical Linguistics of Native America. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-534983-2.
  9. ↑ Dixon, R.M.W. (1980). The languages of Australia. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29450-8.
  10. ↑ Romaine, Suzanne (1991). Language in Australia Cambridge University Press. стр. 27.ISBN 978-0-521-33983-4.
  11. ↑ Heine, Bernd; Heine, Bernd, ур. (2000). African Languages: an Introduction. Cambridge University Press.