Крижалька

Крижалька (серб. укрштене речи, горв. укрштеница) файта загадки хтора окрем забави, оможлївює учиц и преширйовац свойо обще знанє.

Крижальки ше обявює у специялизованих ениґматских часописох, алє и у друкованих медийох, часто як ениґматски додаток на вецей бокох. Стандардни крижальки то дводимензионална таблїчка зоз шориками и колонами польох до хторих треба уписац глєдани слова. По правилу ше до каждого поля таблїчки уписує по єдну букву. Слова ше на тот способ укрижую, а задаток ришовача одгаднуц их з помоцу приложених описох (дефиницийох) и так виполнїц цалу таблїчку. З уписованьом того цо ше зна, ришовач достава можлївосц одкриц и менєй познати або нєпознати слова, прецо саме виполньованє постава возбудлїве и нєизвесне, док точно пополнєта крижалька при ришовачови спричинює чувство посцигнуца и успиху, прецо тота загадка и постала така популарна.

Крижальки ше традиционално ришує з клайбасом на паперу, алє нєшка єст и рахункарски крижальки за чийо ше ришованє хаснує тастатуру и миш. Таки крижальки ше волаю електронски або онлайн крижальки.

История крижалькох

Назва перших крижалькох на швеце оспорйована. Вираз крижалька (серб. укрштене речи) першираз написани 1862. року у часопису Наш млади народ у ЗАД. Загадки як цо крижальки, наприклад загадки двойнїстого дияманту, зявели ше у часопису Св. Никола, хтори обявйовани од 1873. року. Ище єдни крижальки ше зявели 14. септембра 1890. у италиянским часопису Il Secolo Ill ustrato della Domenica. Дизайновал их Дюзепе Айролди под назву „Per passare il tempo” („Най прейдзе час”). Айролдийова загадка була мрежа зоз 4х4 штирома полями без зацмених квадратох, и уключовала горизонтални и вертикални надпомнуца.

Ориґинална крижалька Артура Вина зоз децембра 1913. року

Тоти цо преучую крижальки ше складаю у тим же першу крижальку зложел Британєц Артур Вин (англ. Arthur Wynne) и обявел 21. децембра 1913. у забавним додатку нюйоркских тижньових новинох Ворлд (анґл. World). За кратки час тота ениґматска новосц постала барз популарна и у вчасних двацетих рокох 20. вику и други видавателє новинох их почали друковац у своїх виданьох. З часом крижалька прияла свою препознатлїву форму – з чарнима полями яки нє було у крижальки Артура Вина. После успиху у Америки, крижалька пренєшена и до Европи, та так у Анґлиї перша крижалька обявена 1922, док 1925. у Паризу почали виходзиц перши специялизовани новини зоз крижальками.

Трима ше же найчежши и наквалитетнєйши крижальки приноши америцки Нюйорк таймс, у хторим ше тоти загадки обявює без претаргнуца од 1942. року.

Елементи крижальки

Основни елементи стандардней крижальки то мрежа або дияґрам, слова хтори ше у нєй укрижую и описи або дефинициї. Тоти три елементи мож комбиновац на рижни способи, цо дава вецей вариянти основного моделу.

Мрежа - дияґрам крижальки ма звичайно правоуглову, а ридше квадратну форму, алє може буц и зошицким нєправилней форми. Велькосц варирує од зошицким малих мрежох, до ткв. „мамутских“ крижалькох хтори маю и по вецей тисячи слова.

Кед у єдним шорику або колони єст вецей слова, оддвоює ше их з „чарнима полями“. Намаганє же би таки поля було цо менєй, при чим їх число єден з главних критериюмох при оценьованю квалитету даякей крижальки. Чарни поля часто приводза до того же на поєдиних местох у крижальки нєт укрижованя словох, односно, єст лєм водоровне або вертикалне слово, а кед у тим слове єст вецей таки „изоловани поля“, ришованє крижальки очежане, цо ше трима як нєдостаток и одступнє од правила.

Конструкция мрежи ма обезпеиц и вязу медзи словами (ришеня) и описом (дефиницию). З оглядом на тото, крижальки ше дзеля на:

класични – дзе ше вязу медзи ришеньом и описом обезпечує з числами, односно додзельованьом шорних числох словом у мрежи, при чим ше описи дава у оддвоєним тексту, углавним под мрежу крижальки або на лїво од тексту;

скандинавки – при хторих описи унєшени до нєвихаснованих польох мрежи на тот способ же у горнєй часци описного поля унєшени опис за водоровне слово, а у долнєй часци поля (хторе оддвоєне з водоровну линию) опис за горизонталне слово.

Слова найважнєйши елемент крижальки. У началє дошлєбодзене хасновац шицки ґраматични файти, алє з велькима огранїченями у поглядзе вибору и формох. Окрем поєдинєчних словох, мож хасновац и поняца з вецей словами, поготов кед крижалька тематска (назви литературних творох, зложени топоними, синтаґми, присловки, назви значних подїйох и др). Тиж ше хаснує и скраценя, рижни ознаки, акроними и под. У сербскей ениґматики слова з двох буквох можу буц гоч хтора комбинация буквох, без огранїченя, з тим же би ше през одвитуюци описи оможлївело ришовачови дойсц до ришеня.

Тоти правила нє исти у шицких жемох. У крижалькох хтори ше обявює у ЗАД мрежа квадратней форми, слова нє можу буц кратши як 3 букви, а мрежа муши буц централно симетрична, т.є. кед ше ю обраци за 180 ступнї же би ше достало зошицким исту слику. У словенскей ениґматики нє дошлєбодзени слова лєм зоз єден букви, слова зоз двох буквох ше нє описує, а хаснує ше лєм меновнїки у єднини.

Огранїченя у виборе словох и поняцох єст и у сербскей енґматики як прецихна пракса, хтору прилапела векшина ениґматох, алє нє и як предписани и верификовани стандард.

Описи (дефинициї) то тексти хтори пояшнюю глєдане слово. Кажде слово у крижальки муши мац опис (окрем словох з єдней букви у даяких случайох). Єст и крижальки без описох (криптоґрамни, числово, скандисмерки, шейсцосмерки, осмосмерки) до хторих ше букви, односно слова, уноши по дяких иншаких критериюмох.

Файти крижалькох

Коло стандардней форми, нєшка єст векше число рижних файтох крижалькох з оглядом на мрежу, чарни поля, описи, вибор словох итд.

Класична (стандардна) крижалька — правоугловей або ридше квадратней форми, з означенима числами нука або вонка, з видвоєнима описами;

Била крижалька — чарни поля нє унєшени до мрежи так же ришовач, окрем уписованя глєданих словох, муши одкриц и урисовац положенє чарних польох;

Скандинавка — описи (дефинициї) нє видвоєни, алє су уписани до самей крижальки на местох чарних польох, або у рубцових описних польох (у додатним шорику и додатней колони на горнїм и лївим боку мрежи);

Швайцарска крижалька — место чарних польох, слова у мрежи ше роздвоює з грубима чарнима линиями, та на тот способ вихасновани шицки квадрацики у мрежи;

Хаос крижалька — у тим случаю описи помишани, а ришовач ма одкриц хтори опис ше одноши на хторе слово у мрежи;

Аритмоґрифна крижалька (числова) — тота крижалька нє ма описи, а шицки поля нумеровани. До крижальки ше уписує єдно або два основни поняца и букви у тих словох ше нумерує, односно кажда буква достава свойо число. По правилу же каждому числу одвитує одредзена буква, крижальку ше ришує зоз заменьованьом шицких числох з одвитуюцима буквами;

Криптоґрамна крижалька — подобна є предходней, з тим же каждому числу одвитую по три букви, цо значи же нєт єднозначне одношенє числох и буквох як у аритмоґрифней крижальки. Од тих трох буквох два напредок дати, а трецу нєпознату ше достава з одгадованьом основного поняца (або основних поняцох) крижальки;

Мозаїчна крижалька — при тей крижальки дати лєм ришеня (звичайно пошоровани по азбуки), а ришовач муши пренайсц їх места у мрежи и уписац их;

Домино крижалька (складалка) — крижалька без опису, у хторей задати квадратни або правоуглово вирезки виполнєтей мрежи (подобни домино-коцочком), а ришовач их муши зложиц до мрежи же би достал коректну крижальку;

Складова крижалька — до коцочкох мрежи ше уписує склади, а нє поєдинєчни букви.

Литература

Пауновић Момир: Укрштеница - краљица загонетки, Београд 2003.

Гласник - периодично гласило Енигматског савеза Србије

Енигма - Енигматски часопис, Београд

Alan Connor (2015). The Crossword Century: 100 Years of Witty Wordplay, Ingenious Puzzles, and Linguistic Mischief. Avery. ISBN 978-1592409389.

Вонкашнї вязи

Coral Amende (2001). The Crossword Obsession. ISBN 0-425-18157-X.

Marc Romano (2005). Crossworld. ISBN 0-7679-1757-X.

Berry, Patrick (2015). Crossword Constructor's Handbook. стр. 62—80.

Amende, Coral (2001). The Crossword Obsession. New York: Berkley Books. ISBN 978-0756790868.

Poole, David L.; Mackworth, Alan K. (2010). Artificial Intelligence: Foundations of Computational Agents. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-51900-7.