Капура

Капура, (Етноґрафски музей у Беоґрадзе)

Капура (серб. капија; од тур. kapi – „дзвери”; всл. kapura; до нашого язика слово найскорей вошло з мадь. kapu „капура”): то уходни дзвери за превозки до обисца, двора и под. У ширшим смислу, то будовательни елемент и елемент архитектури хтори оможлївює преход през охранююцу линию утвердзеней цалосци. По правилу, капура ма обезпечуюци характер и одредзує хто може войсц або висц зоз утвердзеней цалосци – простору и як главна комуникацийна и безпечна система одредзує гранїци медзи безпечносцу нукашнього и швета вонка зоз утвердзеня и достава символични и репрезентативни знаки. З капурами були обезпечени штредньовиковни утвердзеня, манастири, палати и вароши.

История капурох

Капура на твердинї

Найстарши капури ше зявюю у глїбоким старим вику на преднїм востоку и у штреднєморскей обласци, а у Европи од утвердзених келтских городох. У 13. вику приходзи до наисце утведзених городох по упадох Монґолох 1241. року.

Капурка

Мала древена капурка

За мали побочни древени дзвери (дзверка) ше у давних часох гуторело капурка (серб. капиџик). Тоти дзвери характеристични за городи зоз турску историю (Беоґрад, Вранє). З каждей турскей заградки, мали капурки водзели до сушедного двора. То було так же ше през тоти капурки могло висц на други конєц городу, а же би ше нє виходзело на улїчку.

На руских и вообще войводянских обисцох таки капурки нє було. Капурка то мала капура през хтору уходза и виходза людзе пешо, або на бициґлох.

Функциї капурох

У одбрани городох уходи були найзагроженши места и прето им ше указовала окремна повага. Под час найвекших нєщесцох (под час трицецрочних войнох) капури ше замуровали. Найзложенши системи ше будовали у вчасним новим чаше кед ше будовали даскельо капури хтори закривали єдна другу же би ше одбранєл город.

Главни капури були и стражарски места зоз хторих ше гражданє опоминали на огень або напад нєприятеля. Пре тоту причину, на капури ше находзели дзвони. Тоти функциї ше з часом престали хасновац, та капура постала место ремеселнїцкей продукциї прето же ремеселнїк ту нїкому нє завадзал зоз гласну роботу.

Капури звичайно перши елемент хтори нащивитель видзи при уходзе до варошу и вони ше будую так же би приказовали богатство. Дакеди су барз прикрашени. Даєдни капури траца свойо охранююци улоги и маю лєм репрезентативни, як наприклад тоти на уходзе на теметови або до паркох.

Капура була символ и самого городу и до нєй ше укладали символи городу. Дакеди после вибудови капури нє остало пенєжи за будованє мурискох, та капура постала лєм символична часц утвердзеня (твердинї).

Попри уходу до твердинї, „капура“ назва за дзвери або уход до двора (або хижи).

Капури на руских и войводянских обисцох

Хижа зоз капуру у Войводини

Капура ше найчастейше прави з древа, а у новшим чаше и зоз металу або кованого желєза.

Скорей велькосц капури як и прикраски були статусни символ ґазди, та при богатих капури були вельки и прикрашени з резбареньом або зоз металнима оковами. Звичайно у ґаздовстве була главна капура (велька капура) хтора служела як главни уход (за коч), а була и єдна або два менши капурки як помоцни уходи - виходи.

Стара войводянска хижа зоз металну капуру

Було по наших валалох и такволани айфорт капури. Нашо людзе их правели по углядзе на стари швабски хижи. Вони були древени, цифровани, зоз склами при верху хтори могли буц у вецей фарбох. Роздвойовали на поли вельку хижу. На тих капурох ше єдна менша часц отверала як капурка (за преходзенє людзох), а векша часц за уходзенє и виходзенє кочох, чейзох, каруцох итд.

Капура тиж место дзе домашнї дочекує и випровадза госца хторому жада указац окремну чесц.

Слово капура може означовац и рампу:

Кед обачел, же идзе гайзибан, ... знал же „бохтер” завар капуру.

У спортскей терминолоґиї, слово капура може значиц „ґол”:

Ґолман и бекове бранєли свою капуру.

Тиж тото слово може значиц и брану на шлайсу и под. хтора завера воду:

У Дунаю вода так наросла же вишла поверх капури хтора завера уход води зоз беґелю до Дунаю.

Фразеолоґия:

Капура на дєрму: Капури (на старинских хижох) ше нє отверало на штредку, алє на єден бок, таки капури ше ище волали на дєрму. Од конца капури ишол штранґ на други край, прейґ слупа на хторим капура вишела, на нїм було обешене даяке желєзо, хторе нє допущовало же би ше капура звишовала.

Патриц як целє на нову капуру - патриц нє похопююци:

Як ти то, бабо, думаш? – питам ше и патрим на ню як целє на нову капуру.

Панталонки на капурку – панталонки з розпором (отвором) медзи ногами, з гамовами:

Хлапчикове ... ношели панталонки по горе ... на предку була таблїчка ... „ножки” (ногавки) мали длугоки по костки. Медзи ногами, на предку и на задку бул розпор ... Таки панталонки ше волали на капурку.

Нолє ище по єдну тоту капуркову – хлопи гуторя кед ше запию у дакого и уж им досц напою, алє им ище жаданє по єден погар вєдно попиц.

Ґалерия

• 
  Древена капура
• 
  Желєзна капура
• 
  Украшена капура
• 
  Стара городска капура

Литература

• Капија
• Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 576.