Калдерма

Турска калдерма зоз велького каменя у Скадарлиї, Беоґрад

Калдерма єдна файта каменей защити зоз хтору ше прави драгу з каменя и то улїчки, драги або тротоари. Дакеди ше вираз „калдерма” хаснує и за сам материял, односно сам камень хтори ше кладзе на драгу.Таку защиту ше хаснує од давна, кед нє було други материяли, же би ше обезпечело транспорт у диждох, кед драги, пре блато, поставаю нєпреходни. Ремеселнїк хтори поставя калдерму ше вола калдермар або тарацар.

Етимолоґия

Слово „калдерма” походзи зоз греческого язика (кalós dromos – красна драга). До сербского язика вошло як турцизем (kaldırım).

История

Калдерма од грубо обробеней коцки у Пловдиву, Болгарска

Тоту технїку кладзеня каменя видумали ище антички народи. У Риме ше ище вше находза остатки Апийскей драги (Via Appia), вискладани зоз крашнє уклопенима блоками лави на фундаментох зоз чежкого каменя.

До Сербиї поняце „калдерма” пришло зоз Османлиями. Турки на драгох кладли калдерму зоз кончистим каменьом заджобнутим до писку. На тот способ ше зоз каменьом обкладало лєм важни улїчки у варошох, док други и далєй були зоз глїни (боси драги). У тим чаше ше у Европи масовно хасновало и камени коцки, хтори до Беоґраду сцигли з австрийскима заберанями.

У Беоґрадзе калдерми було пред Другу шветову войну по улїчкох на окраїскох и по приступних драгох. Єй правенє и оправянє було тунє и задовольовало тедишнї потреби. По 1911. рок Беоґрад мал лєм єдну турску калдерму зоз поламаного каменя, даскельо калдерми з полуобробеного каменя, а у даєдних главних улїчкох зоз камених полукоцкох, або коцкох, шицко на подлоги зоз писку або трозґи. Наскладани округли, поламани або кресани каменьча ше тиж кладло до подлоги, так же по улїчкох нє було блата.

Калдермар

Поставянє калдерми

Калдермар майстор хтори поставя калдерму. При калдермованю тот майстор роби шицко – од пририхтованя жеми – подлоги, до поставяня каменя. Калдермованє нє єдноставне ремесло.(9) Перши калдермаре ше у Сербиї зявюю з початком урбанизациї населєньох, кед ше зявела потреба за квалитетнима драгами.(10) Калдермарски еснаф традицийно тримал славу Святи Тома, хтора ше слави 19. октобра.(11)

У сучасним чаше, зоз зявеньом нових материялох и сучасних технолоґийох калдермарске ремесло скоро забуте.(12) Нєшка ше зоз калдерму прави лєм улїчки и площи у историйних ядрох варошох, зоз хторима ше жада зачувац автентички випатрунок.

Технїка калдермованя

При розпоредзованю каменя муши ше обрациц повагу на нагнуце терену и файту поверхносци хтору ше закрива. Калдермар перше пририхтує подлогу, хтора може буц зоз глїни (жеми), або ше пред каменьом як подлогу кладзе писок, макадам або цимент. На пририхтаней подлоги ше потим означує нарис з колїком и шпарґу. Верхи колїка означую будуци уровень калдермованей поверхносци, а зоз шпарґу ше одредзує розпорядок каменя. Калдермар сцерпезлїво биє з млатком и ручним набивачом жеми и вец поставя каменє, фалат по фалат, а простор медзи каменьом пополнює з писком або циментом. Дакеди го може лєм добре надриляц до жеми зоз набивачом, а потим ше то налїва зоз нєпрепущуюцим пасмом асфалту.(9)

Квалитет калдерми завиши од файти каменя хтори ше хаснує, форми и велькосци дзепоєдних каменьох, їх медзисобного розмаку, як и способу шорованя. Камень хтори ше хаснує муши буц достаточно тварди и нє шме ше лєгко трушиц або шлїзкац под рухому терху. Защита од дробнєйшого каменя длужей тирва, прето же ше при вельких камених плочох рубци швидко очкодую, як и сама поверхносц, та поставаю нєровни и заокруглєни. З другого боку, обробок дробного каменя вельо драгши.

Тирвацосц и квалитет защити тиж завиши и од грубини подлоги. Кед тото пасмо ценке, каменче ше швидко розкива, та помедзи нього преходзи вода. Жем спод подлоги ше пре тото швидко розмочи, змегча и приходзи до нєровномирного злєгованя, прецо и поверхносц самей улїчки постава нєровна. Же би ше тото заобишло, пробоване поставяц калдерму на подлогу з бетону, хтора нє препущує воду, алє ше тото указало як нєпрактичне. При преходзеню чежкей превозки, вибрациї ше зоз поверхносци преноша на бетонску подлогу, а прейґ нєй на околни будинки, та приходзи до трешеня. Окрем того, и сам камень швидко препада, прициснути од долу зоз тварду попдлогу, а од горе зоз чежкима превозками. Же би ше тото обкеровало, медзи бетонски подлоги и каменче ше поставя пасмо писку.(13)

Файти калдерми

Розлични способи калдермованя

Камень хтори ше хаснує за правенє драги з каменьом на улїчкох може буц нєобробени або обробени.

• Звичайна назва за защиту од нєобробеного каменя у сербским язику то турска калдерма
• Кед ше калдерму прави з кресаного каменя, воно може буц менєй або вецей правилно обробене у форми паралелопипеду, коцки або орубеней пирамиди

Окрем з природного каменя, калдерму мож правиц и з других материялох: штучного каменя и цеглох, асфалту и асфалтних плочох, древених коцкох и рубаного округлого древа, бетону, желєзних плочох або розличного рециклажного материялу.(13)

Єст рижни способи калдермованя:

• полукружне
• дияґоналне
• лепезасте
• кружне
• зарясте(9)

Калдерма ше спомина у и руских народних писньох:

Нашим шором будзе у нас калдерма (виривок)

Нашим шором будзе у нас калдерма.

„Поведз мужу чи я тебе нє верна:

облапим, побочкам чоло и за оберва,

поведз, мужу, чи я тебе нє верна“.

У тим доме била ружа розквита:

цо ма вариц, ґаздиня ше нє пита.

„Шицко ци приправим и на трошок зохабим,

а на вечар седем раз це облапим.“

Ґалерия

• 
  Скадарска улїчка - Скадарлия
• 
  Калдермована улїчка у Помпеї
• 
  Дражка зоз каменя
• 
  Драга зоз каменя

Вонкашнї вязи

• О калдрми
• sr.wikipedia.org/wiki Калдрма