Доган
| Доган | |
|---|---|
 Nicotiana | |
| Наукова класификация | |
| Царство | Plantae |
| Кладус | Tracheophytes |
| Кладус | Angiospermae |
| Кладус | Eudicotidae |
| Кладус | Asterids |
| Ряд | Solanales |
| Фамилия | Salicaceae |
| Племе | Nicotianeae |
| Род | Nicotiana L. 1754. |
| Файта |
|
| Двойне мено | |
| Мено | Nicotiana tabacum |
Доган ше одноши на вeцей як 70 файти рошлїнох з роду Nicotiana фамилиї Solanaceae , як и на продукти хтори ше прави з осушених лїсцох догану,[1] як цо циґари и циґаретли, догану за пипку, догану за жуванє и ароматични доган за нарґили. Доган ше хаснує и у биоинженєринґу рошлїнох и як украс, а хемийни компоненти з догану ше хаснує за виробок пестицидох и лїкох.[2]
Трима ше же главна комерциялна файта, N. tabacum, по походзеню зоз тропскей Америки, як и шицки рошлїни з роду Nicotiana, алє ю ше так длуго пестує, же ше за ню нє зна у дзивини. N. rustica, файта хтора дава швидкогоряци лїсца, була файта догану хтору ше перше ховало у Вирджиниї, а нєшка ше углавним пестує у Турскей, Индиї и Русиї.
Адиктивни алкалоїд никотин ше трима за найхарактеристичнєйши состойок догану, алє чкодлїви пошлїдки хаснованя догану мож достац од тисячи других єдинєньох хтори наставаю у диму, як цо полициклични ароматични угльоводонїки (наприклад бензопирен), формалдехид, кадмиюм, никл, арсен, догански нитросамини, фенили и велї други. У догану тиж єст бета-карболински алкалоїди хтори ингибитую моноаминску оксиданзу.[3][4]
Садзенє догану
[ушориц | ушор жридло]Доган ше хова подобнє як и други польопривредни продукти. Ховали го и нашо людзе по валалох, так же законтрачене нашенє шали дома до посцельох або градкох, а потим ше пресаду пресадзовало з кольчком на польо и зоз воду з канти раз залївало.
Доган єднорочна рошлїна хтору ше обера ручно – кажде оберанє облапя дас по три жовти лїсца од сподку. После обераня, доган ше привожи дому, здзива з длугшу иглїцу на шнури и одклада обешени за сушенє (на цуґ, под шопу, до чардаку або на пойд). Сушенє оможлївює спомалшену оксидацию и деґрадацию каротеноїдох, цо доприноши же би доган достал прикмети яки ше звичайно приписує „гладкосци“ диму. После того доган ше знїмало зоз шнурох, складало до балох и одвожело до одкупних станїцох. Нєшка ше лїсца догану пакує у зависносци од форми хаснованя, дзе спада куренє, жуванє, уцагованє през нос итд. Векшина циґаретлох хаснує доган хтори сушени у окремних обєктох з контроловану циркулацию воздуху (сушарнї), хтори даваю дим благши и лєгчейши за удихованє.
Хаснованє догану
[ушориц | ушор жридло]Хаснованє догану то активносц хтору нєшка практикую коло 1,1 милиярди особи и вецей як єдна трцина жительства. Уровень куреня исти або опадує у розвитих державох, алє рошнє у жемох у розвою. Спрам Шветовей здравственей орґанизациї, доган прешвечлїво найчастейша причина шмерци у швеце хтору мож зопрец. У звиту зоз 2008. року ШЗО оценєла же доган спричинює 5,4 милиони шмерци рочнє.
Доган найчастейше спричинює хороти хтори потрафяю шерцо, печинку и плюца, а куренє главни фактор ризику за инфаркти, шлоґи, хронїчни обструктивни хороти плюцох (уключуюци хронїчни бронхитис ) и рак (окреме рак плюцох, рак гарла и рак панкреасу). Тиж так, пре моцни адиктивни прикмети догану, настава и зависносц. Циґаретлов дим ше состої з капочкох смоли, никотину, угльового моноксиду и других ґазох.
Основни активни фармаколоґийни состойок догану то никотин и вон спричинює звик и зависносц. Єдна циґаретла ма коло 2 mg никотину, а смертельна доза за чловека виноши 0,05 g. Никотин предзера до кревоцеку и ресорбує ше док курящи уцагує дим до плюцох, а количество ресорбованого никотину варирує од 20-90%. Под уплївом никотину нєстава чувство вистатосци, зменшує ше потреба за єдзеньом, сцагую ше вени, пошвидшує робота шерца, звекшує кревни и шерцов прицисок, а источашнє ше звекшую масносци и цукер у креви. Пол годзини после куреня функциї ше врацаю на нормалу. Куренє зменшує осет паху и смаку.
Етимолоґия
[ушориц | ушор жридло]Анґлийске слово tobacco походзи од шпанского и портуґалского слова tabaco. Прецизне походзенє того слова спорне, алє ше ґенерално трима же є виведзене часточнє з италиянского язика: карп.укр. доган, всл. dohan, од мадь. dohány, мадь. диял. dohán, мадь од тур. duh:an (дим, доган), а тур. од араб. або перс. duhan (дим, дим з догану); даєдни язики превжали слово директно з тур.: алб. duhan, рум. duhan, серб. дуван/духан, болг. духан.
История
[ушориц | ушор жридло]Доган ше длуго хасновало у Америкох,[5] дзе даєдни култивацийни места у Мексику датирую зоз 1400-1000. п.н.е. Велї старобивательни индиянски племена традиционално ховали и хасновали доган. Восточни сиверноамерицки племена виками мали традицию ношиц доган у мехох як широко прилапену тарґовинску ставку, алє и пре куренє у дружтвених и церемониялних нагодох, наприклад запечацованє мировней догварки або тарґовинского контракту. У даєдних популацийох, доган ше тримало як дар Створителя и верело ше же церемониялни дим догану ноши думки того цо кури и молитви до Створителя.
Сучасна история
[ушориц | ушор жридло]После наукових одкрицох з половки 20. вику, доган осудзовани як опасносц за здравє, и на концу идентификовани як директни спричиньователь карциному и велїх других респираторних и циркулаторних хоротох. Року 2003, як одвит на звекшане хаснованє догану у жемох у розвою, Шветова здравствена орґанизация успишнє назберала потримовку 168 жемох подписац Рамикову конвенцию о контроли догану. Конвенция обдумана потримац ефикасне законодавство и його запровадзованє у шицких жемох, же би ше зменшало чкодлїви ефекти догану. Тото приведло до розвою продуктох за преставанє куреня.
Ґалерия
[ушориц | ушор жридло]-
Польо зоз засадзеним доганом -
Илустрация догана, у квитнуцу -
Доганово квитки -
Сушенє догана у вельким гамбаре/гали (Македония) -
Пошекани доган порихтани за куренє на пипку -
Доганово лїсца хотори ше будзе док узрею-пожовкню оберац и сушиц
Литература
[ушориц | ушор жридло]- Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 352.
- Grace G. Stewart. A history of the medicinal use of tobacco 1492–1860*.
Вонкашнї вязи
[ушориц | ушор жридло]- Duhan agroklub.com
- Osnovni tipovi duvana za lulu
- Sve o duvanu - sećanje na dr Janoša Berenjija youtube.com (видео знїмок)]
- Duvan, istinita priča https://piperson.org/clanci/istinita-prica.php piperson.org
Pеференци
[ушориц | ушор жридло]- ↑ Tobacco. Encyclopedia Britannica. [dostęp 2012-10-09]. (язик анґлийски).
- ↑ Nicotiana L.. Plants of the World Online. Kew Science. Архів оригіналу за 4 серпня 2020. Процитовано 22.08.2021. (анgл.язика)
- ↑ Yan Cao Shu. [19. https://ru.wikipedia.org/wiki/Табак_(растение)#cite_note-:0-3 Nicotiana Linnaeus, Sp. Pl. 1: 180. 1753.] (англ.) // Flora of China. — 1994. — Vol. 17. — P. 331–332. Архивировано 11 апреля 2021 года
- ↑ Barboza G.E. et all. Solanaceae // The Families and Genera of Vascular Plants / edited by K. Kubitzki. — Springer, 2016. — Vol. XIV. — P. 295—358. — 407 p. — ISBN 978-3-319-28532-0.
- ↑ Austin, Gregory. "Chronology of Psychoactive Substance Use". Teachers College Columbia University. Archived from the original on 2011-08-09. Retrieved 2014-02-08.