Вулкан

Вулкан ґеолоґийна форма кед лава виходзи на поверхносц жеми и у велькей мири дїйствує на випатрунок релєфу. На жеми су найчастейше на рубцох литосферних плочох. Вулкан може буц активни и нєактивни, у зависносци од його ерупциї и тектонскей активносци у блїзкосци. Упечатлїва часц вулкана то його верх хтори ше нєпреривно звекшує. На верху ше находзи кратер, а место медзи кратером и огнїском вола ше вулкански канал.

Назва вулкан походзи од римского бога Вулкана, бога огня и вулканох. Наука хтора виучує вулкани вола ше вулканолоґия.

Вилїванє маґми може ше случиц пре вецей причини, як цо то тектонски рушаня и пременки прициску хтори дриля тектонски плочи, висока температура (од 600 до 1200 0С) хтора порушує маґму, точку розпущованя стини, ґази и пару. Маґма ше на поверхносци жеми вола лава.

Лава виходзи на поверхносц жеми на два способи:

▶ Зоз вилїваньом – лава на поверхносци жеми чече помали и ровномирно. Пошлїдок то базалтни покрови (приклад : високоровнїна Декан у Азиї, полуострово Камчатка), односно гавайски тип вуклану. То тип вулкану дзе маґма базична зоз малим количеством волатилох (хемийни елементи и злученїни нїзкей точки вреца и розпущени у маґми под вельким прициском у нукашньосци жеми).

▶ Зоз ерупцию – експлозивне предзеранє хторе пошлїдок велького количества ґазох и водовей пари. Попри такого предзераня маґми случую ше и жемово трешеня, а зазначени и катастрофални пошлїдки на околїско (наприклад стратовулкан Свята Гелена (St. Helens 1980. рок (держава Вашинґтон), Кракатау 1883. рок (Индонезия), Монт Пеле 1902. рок (Французка), односно азийски тип вулкану. То тип вулкану кед маґма ма вельо квашни волатили, густа є и помали чече.

Окрем лави, зоз вулкану ше може виляц и пирокластични материял: вулкански бомби – векши фалати лави, вулкански блоки – здробени пирокластични материял чежки вецей тисячи тони, вулкански туф – вулкански ґар помишани з воду и лапили – розжирячене каменє велькосци шлюнку. Попри того, зоз вулкану виходзи и водова пара, рижни ґази и хемийни злученїни.

Фумароли то отвори зоз хторих виходзи водова пара, зоз солфатарох воходзи сумпор-водонїк, зоз мофетох виходзи угльов диоксид. На вулканских подручох мож видзиц и термални и минерални жридла. Ґейзири то отвори през хтори вибива горуца вода и пара пре високи прицисок. Найпознатши ґейзир то ґейзир у националним парку Єловстон (Old Faitful).

Класификация вулканох спрам прикметох

◆ Стартовулкан або композитни вулкан – вулкан зоз пасмовиту структуру хтора настава зоз вилїваньом лави и ґару. Наставю тисячи роки през вецей ерупциї, а то найпознатши алє и найопаснєйши гори на швеце: наприклад Фудї (Япон), Раиниер (ЗАД) и Котопакси (Еквадор). Композитни вулкан ма вецей одводни канали хтори водза до резервоару маґми у нукашньосци жеми. Маґма ше може виляц зоз вецей отворох на композитним вулкану або зоз централного отвору на верху. Таки вулкан може буц високи вецей тисячи метери и направиц вельки чкоди. Приклад то найвекша у историї ерупция вулкану Свята Гелена, кед велї жителє остали без домох.

◆ Вулкан у форми щиту – барз су високи (наприклад Гаваї, Исланд, Мауна Лоа). Лава хтора ше вилїва ценка и може чечиц далєко по плїтких схилох вулкану. Таки вулкан настава барз длуго, през стотки ерупциї, односно лава прекрива предходну лаву и вулкан постава вше векши. То нєексплозивни вулкан, звекшує ше 5 до 10 метери до ширини и 500 метери до висини. Найвекши таки вулкан у Слунковей системи то Olumpus Mons на Марсу, високи є 27 километри и поверхносц му 55 километри (1).

◆ Супервулкан - вулкани хтори маю потенциялно вельку руйнуюцу моц и дїйство на околїско (наприклад Yellowstone Caldera).

Вулкани єст и у морю, а таки вулкани правя нови острова (наприклад Гаваї).

Активни вулкани на Жеми творя вулкански зони.(100)

Найактивнєйша вулканска зона то зона хтора окружує Цихи океан у форми подкови, пресцера ше од Нового Зеланду, прейґ Япону и Камчатки по заходне побрежє Сиверней и Южней Америки, а вола ше Пацифични огньови круг. У тей зони ше тектонска плоча на хторей лєжи океан и континент збиваю. Коло 75 проценти активних вулканох пошлїдок такого збуваня.

Друга зона то зона Атлантского океану (горски венєц, алє под воду), дзе ше америцка и евроазийска/африцка плоча оддалюю, а зоз тeй розпуклїни (у напряме сивер - юг) виходзи лава и прави нове морске дно. Векшина таких вулканох ше находзи под воду, алє єст и таки хтори ше виздзвигню и над воду, а приклад такого збуваня то Исланд, хтори верх подводного вулканского ланцу.

Треца штредожемна (медитеранска) зона у напряме восток – заход (од Ґибралтару, прейґ Штредожемного моря, Балкану, Азиї по Гималаї и Индонезию). Найпознатши вулкани у тей зони то Етна, Везув и Санторини.

Штварта зона то зона Индийского океану (вулкан Каратела, вулкани Коморских островох).

Пията зона то зона африцко–арабийскей обласци (наприклад вулкан Килиманджаро або гора Меру у Танзаниї).

Интересантносци

Подруче коло вулкану богате зоз минаралами и термалнима жридлами, жем плодна, алє живот коло вулкану нєбезпечни. О тим шведочи вулкански брег Кратака хтори 1883. року експлодирал после 200 рокох мированя. Експлозия руйновала векшу часц острова, а звекшала два сушедни. Предпоставя ше же то бул найгласнєйши звук зазначени у историї, чуло ше у кругу од 5 000 километри. Пошлїдок: вельки чкоди и габи висини 36 метери и 36 000 мертвих.

Подобне ше случело и зоз вулканом Монт Пеле хтори знїщел варош St. Pieere. Зоз кратеру вибухла хмара зоз водову пару, сумпорну квашнїну и другим материялом, спущела ше на варош и околїско, подполно руйновала будинки и поля, а 26 000 людзе погинули.

Гора Свята Гелена, у америцкей держави Вашинґтон, експлодирала 1980. року. Верх вулкану рознєшени и огромни стини лєцели доокола. Предпоставя ше же ерупция мала моц 500 атомски бомби, прето же шицки древа на подручу од 600 квадратни километри були зровнани зоз жему. Мауну Кеу, вулканска гора на Гавайох, висока 10 203 метери, алє мерана од дна океану по сам верх, висша є за 2 500 метери од Монт Евересту.

Пошлїдки ерупциї вулкану

Предпоставя ше же ше єдна вулканска жима збула пред коло 70 000 роками, после суперерупциї озера Тоба на острове Суматра у Индонезиї. (11, серб. Вики) Спрам теориї Тубанскей катастрофи хтору потримую даєдни антрополоґи и археолоґи, тота ерупция мала ґлобални консеквенци. (12, серб. Вики). Велька часц чловечей популациї умарла и настало популацийне „узке гарло” хторе дїйствовало на ґенетске нашлїдство нєшкайшого чловека. (13 серб. Вики)

Року 1815. ерупция гори Тамбора креировала ґлобални климатски пременки познати як „роки без лєта” пре дїйство на сиверноамерицку и европску хвилю. (14 серб. Вики) Польопривредни култури же нє отримали, статок вигинул на векшей часци сиверней гемисфери, а резултат бул глад, єден з найвекших у XIX вику. (15 себ. Вики)

референци

(100) Vulkanske zone, www.znanje.org