Вреценко

Вреценка, клоче, клупкa напредзеней предзи.

Вреценко (общеславянске слово; серб. вретено; прасл. веретено; од старосл. од верциц), часц кудзелї и перше примитивне орудиє у технолоґийним процесу правеня нїткох волни зоз овчей шерсци, або зоз конопи, лєну, памуку и под.^[1] На вреценко ше накруцало напредзену предзу.

Вреценко округли фалат древка ролькастей форми, длугоки коло 30-40 центи, пречнїку коло 1 цент хторому ше конусно сценшую конци. На вреценко ше мотало нїтки. Кед ше предло, брало ше покус, найчастейше зоз вершнїка клоче або волну хтору ше предло. Вреценко ше тримало у правей руки и лєгко ше го ротацийно обрацало медзи пальцами и так накруцало напредзени нїтки.

Таки кудзелї хасновали нашо старши и волали их стари кудзелї або споднїки (серб. преслица). У руским народзе ше хаснує и слово врецено и вреценко.

Историят

Вреценко видумане у позним периодзе мезолиту и хасновало ше за ручне предзенє по 20. вик. Вреценко було звичайни женски алат за таку роботу. Археолоґийни пренаходки вреценка и кудзелї доказую же кудзель и вреценко були углавним нєроздвойни. Найстарши кудзелї пренайдзени у Израїлу и датирую 10.000 роки п.н.е. У праисторийней Греческей, у Тесалиї, прости кудзелї хасновани на початку неолиту, коло 5.500. року п.н.е.^[2] У южней Нємецкей, жени з горґенскей култури хановали кудзель медзи 3.400. и 2.850. роком пред нову еру. ^[3]

Сучашнєйши способ предзеня

Видео приказ роботи на кудзелї

Вреценко состойна часц кудзелї. През историю ше вреценко, як и сама кудзель, усовершовали. Додавало ше часци хтори були механїзовани, та вреценко функционовало на иншаки способ. Кудзель ше обрацало на ножни погон, та ше зоз преношацим механїзмом обрацало и вреценко.

Вреценко хторе поставене на кудзель (такволана швабска кудзель або кудзель зоз шрубом хтору правели майстрове кудзеляре, серб. коловрат) ше розликовало од вреценка за ручне предзенє яке ше хасновало вельо пред тим, а яке ше и нєшка хаснує у Сербиї и Босней за предзенє волни.

Предзенє випатра так: з високей палїчки або вершнїка на хторим стої зоз сатнїком повязане влакно ше з влажнима пальцами (звичайно пошлїнєнима) сцагує тото влакно на вреценко на хторе ше накруца цверна. Накруцанє цверни на вреценко ше реґулує з пиром. Лабку ше прициска з ногу, прейґ циґанки вертикални ход преходзи до кружного на колєше и далєй прейґ шнура на вреценко.

Руснаци, вреценко, кудзель

У руским народзе ше хаснує oбидва слова и врецено и вреценко: Давно, по приселєню, предло ше на вреценкох, Вреценка ше затримали досц длуго. Моя прабаба ище знала так пресц.

Кудзель ше по руских обисцох хасновало по половку 20. вику. Жени

престали пресц аж кед ше почала баржей розвивац текстилна индустрия и кед ше рижни платна могли куповац у предавальньох або и на вашарох.

При Руснацох нє було обисца без кудзелї, понеже виробок платна своєй роботи за обисце, а и на предай, бул потреба и жридло „женского” заробку. Кажда дзивка, гоч яка худобна, обовязно принєсла як тал кудзель до нового дому кед ше одала.

Предзенє на кудзелї бул части мотив и поетскей творчосци:

Шпива дзивче, гонї кудзель – влакно припущує,

А златна ше єй нїточка з рукох вишлїскує

И округло на вреценку ценка омотує,

Шпива дзивче, гонї кудзель – нїтки приспорює.

Ґабор Костелник Гомзов, З мойого валала, Идилски венєц, Жовква 1904, б. 27.