Воденїца

Воденїца (активна ма 4 до 6 каменї) у Деспотовцу, зоз першей половки 19. вику. Памятнїк култури од 2001. року.

Воденїца ше першенствено одноши на млїн хтори претворює гидроенерґию до ротацийней енерґиї з помоцу вертикалного або горизонталного воденїцового колєса зоз пирками. Вода, звичайно рика або менши поток, механїчно порушує воденїцово колєсо, хторе тиж по системи вратила порушує млїнски. Млїнски камень ротирує на стационарним каменю, а млєце (звичайно житаркох) помали уходзи до штредку млїнского каменя зоз насипуюцей копи, а збоку ше достава муку хтору потим треба ошивац.

История воденїцох

У зависносци од места дзе су правени, воденїци були поточарки, односно тоти на потокох, и ладярки - на рикох. Од 12. вику, зоз преношеньом искуства з простору Византиї, зявюю ше у других часцох Европи воденїци на потокох и рикох. У тим чаше, на европских рикох зявели ше плїваюци млїни яки уж були розвити у Византиї. Воденїци ладярки були звичайно векши и зоз обсяжнєйшим капацитетом. Находзели ше блїзко при побрежю рики, а по потреби мали можлївосц премесцац ше у зависносци од водостою. Вжиме ше их вше премесцало до жимовнїку, або ше их вицаговало на саме побрежє же би були защицени од плїваюцих кригох ляду. Воденїци ладярки були уствари два ладї повязани зоз водоровну осовину на хторей були притвердзени лопатки за залапенє води хтора порушовала цалу систему.

Воденїца нa Maєрoвим жридлє, Ґацкa у Горватскей.

Горизонтална ротируюца сила ше прейґ зубчанїку преношела на вертикалну осовину зоз млїнским каменьом на концу. Цали процес млєца ше одвивал у векшей ладї хтора була заварта и закрита з десками. У тей просториї, попри потребного алату за оправку, була змесцена и посцель за одпочивок млїнара. Друга, мала ладя або чамец, служели углавним як подпорка осовини з лопатками. Робота и отримованє воденїцох ладяркох були вельо зложенши як при воденїцох поточаркох и вимагали вецей фаховосци и вецей роботи за млїнарох, хтори углавним були тишлїре. Мена доставали по рикох на хторих су правени: дунайки на Дунаю, моравки на Морави, дринки на Дрини, савки на Сави. По положеню воденїцового колєса, єст два типи воденїцох: зоз вертикалним и горизонталним колєсом. У обидвох случайох млїнски камень ше вше руша горизонтално, директно з помоцу вратила, або при вертикалних - з помоцу системи зубчанїкох.

Мовиле (Белґия), воденїца Сковила (1743) на рики Бок.

Вода рики або потоку сцигує прейґ чурку на млїнске колєсо, чия ротация порушує ротацийни, горизонтални млїнски камень, зоз чиїм ше круценьом по нєрухомим млїнским каменю мелє усипане жито медзи нїх.

Перши записи о воденїцох датирую зоз I вику пред н.е. хтори направел єден антипата, бешеднїк зоз Солуну. Воденїци були звичайни будовнї у Европи по початок индустрийней револуциї, а у Сербиї були части по конєц 60-их рокох XX вику.

Воденїци на потокох ше волаю поточарки и можу буц направени з рижних будовательних материялох. Так єст воденїци як древени хижи, будовани воденїци и подобне.

Часци воденїци

♦ Воденїца то древени або будовани обєкт (або комбинация дескох и будованей часци) у хторим ше жито мелє на муку, крупи (найгрубше зомлєте жито як статкова покарма, або даралов - нагрубо зомлєта кукурица) або бунґур чи булґур (интеґрална мука з цалого зарна).

♦ Гац то преграда на водоцеку хтора воду унапрямує до чурку по хторим вода чече до воденїци; муши буц гореводом од будовнї воденїци и муши мац висинску розлику у одношеню на будовню же би вода могла чечиц по чурку.

Колєсо ма Маєровим жридлє, Ґацка, у Горватскей

♦ Чурок то беґельчик од гаци по воденїцу, по хторим вода сцигує до видубеного корита.

♦ Подчурок то жем коло чурку (доводзацого беґельчику).

♦ Шлайс ше находзи опрез видубеного корита и вон застановя воду зоз чурку и пуща ю до видубеного корита.

♦ Видубене корито то цива зоз дзиравого древа, а у новшим чаше и метална цива хтора воду зоз чурку унапрямує на млїнске колєсо: димензиї видубеного корита завиша од количества води хтора чече прейґ чурку и висини паданя води од чурку до воденїцового колєса.

♦ Обичне корито ше хаснує як замена за видубене корито, отвореного є типу, алє ше ридше хаснує.

♦ Тевчир або ципун то зуженє на споднєй часци видубеного корита през хторе под прициском виходзи вода зоз чурку, биє до лопаткох колєса и обраца их.

♦ Камень за млєце ше находзи у самей воденїци, а состої ше зоз споднього ширшого нєрухомого каменя и верхнього рухомого каменя хтори повязани зоз верхом врецена колєса (мотовидла). Камень муши мац окремну твардосц, а подрезує ше го кед ше вигладка од млєца; жито упадує медзи тоти два каменї и мелє ше.

♦ Кош змесцени над верхнїм каменьом и у нїм ше находзи жито хторе през зуженє випадує до отвору верхнього рухомого каменя.

♦ Чекетадло то мала рачкаста дещичка медзи кошом и верхнїм каменьом хтора биє до каменя, одскакує и так порушує рошту або миску на сподку кошу зоз хторей випадує жито.

♦ Очко або гротло то отвор на верхнєй часци рухомого каменя до хторого упадує жито зоз кошу.

♦ Ключканїца або шибер то направа зоз хтору ше застановює випадованє жита зоз кошу.

Воденїца

♦ Околїско то ограда коло каменя хтора зопера же би ше мука висиповала, алє же би падала до мучней лади.

♦ Виметадло то преход през хтори пада мука.

♦ Паперчок то углїбенє у каменю зоз споднєй часци.

♦ Мучнїк то древена лада до хторей упадує мука.

♦ Шедалка то направа за знїманє воденїцового каменя.

♦ Споднїчок то желєзна часц хтора ше находзи на паперчку.

♦ Кобулка то полуга за дзвиганє и спущованє воденїцового кола: зоз тим ше реґулує швидкосц обрацаня кола, односно кельо мука надробно помлєта.

♦ Запиначка то древена полуга зоз хтору ше застановює мотовидло.

♦ Мирка то количество муки хторе воденїчар бере од чловека цо пришол зомлєц зарно до млїну за услуги млєца; за кукурицу мирка була 5%, за жито 6%, а за ярец або овес 1% .

Интересантносци

Назви двох местох у Албаниї ноша назви по менох вязаних за млїн: Уймиште и Вау-и-Мулинавет.

Иван Ястребов записал о назви валалу Уймиште: людзе з того краю му гуторели же ше тот валал волал Уямиште. По їх словох, назву достал по тим же од давна, при тим валалє на Дриму, були даскельо воденїци (млїни) у хторих ше млєло жито. Уймиште од сербского слова уям хторе означує часц яку ше дава на пожичку, як замена за млєце (мирка). Єден преход на Дриму у обласци Задриму ноши сербске мено за млїн, Вау-и-Мулинавет. Преход бул блїзко при валалє Балдрена и водзел до воденїци (мулинавет значи млїн, воденїца).

Воденїца и руски писателє

Воденїци були инспирация велїм поетом, та єдна з нїх писня и руского писателя Мафтея Виная.

Воденїца

Вше мелє и мелє и мелє з дня на дзень

И мешаци роки и времена вични,

прежиє, премелє времена сторочни.

Од сподку ше гарнє, гет, вода скакаца,

колєсо ше швидко около обраца.

И пенї ше вода, гет, одскакуюци,

мутнов водов цошка лопоци и гучи.

Нукашньосц воденїци

То вода силовнє з колєсом дубонї

колєсо вше далєй горе камень гонї.

Коло воденїци верби стари стоя,

кущик далєй сущи висока тополя.

Мелє воденїца, мелє нєпрестано,

млєц будзе навики времена сторочни.

Ґалерия

• 
  Воденїци на рики Пливи
• 
  Воденїца Долня Борина
• 
  Воденїца Долня Борина (часц)
• 
• 
  Кумова воденїца, горизонталне воденїчне колєсо
• 
  Древена воденїца у Ванкуверу у Канади

Литература

• Миловановић, Михаило (1995). Савинац у таковском крају: село Шарани и село Дренова. Београд: Одбор за проучавање села САНУ.
• Гаулдие, Енид (1981). Тхе Сцоттисх Миллер 1700 - 1900. Пуб. Јохн Доналд. ИСБН 978-0-85976-067-6.
• Леwис, M. Ј. (1997). Миллстоне анд Хаммер: тхе оригинс оф wатер поwер. Университy оф Хулл Пресс. ИСБН 978-0-85958-657-3.
• Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 4, Part 2. Taipei: Caves Books, Ltd.
• Пацеy, Арнолд (1991). Тецхнологy ин Wорлд Цивилизатион: А Тхоусанд-yеар Хисторy. Тхе МИТ Пресс. ИСБН 978-0-262-66072-3.
• Реyнолдс, Террy С. (1983). Стронгер Тхан а Хундред
• Мен: А Хисторy оф тхе Вертицал Wатер Wхеел. Јохнс
• Хопкинс Университy Пресс. ИСБН 978-0-8018-7248-8.

Вонкашнї вязи

• Vodenica iz stare ere politika.rs
• Vodenica danas kao nekada - Mesto gde se žito melje na tradicionalan način
• Vodenica
• Божовић, Јелена (13. 8. 2020). „У чему је магија брашна из воденица поточара – стари изум издржава терет векова.” Радио-телевизија Србије. Приступљено 13. 8. 2020.
• Воденїца youtube.com