Вигризки

Вигризки ж. мн. (єд. вигризка) ма вецей значеня:

1. „од лїсца огрижена кукуричанка”.

2. „огрижени, нє до конца поєдзени стебла потрави”:

-- кошиц [мугар] треба скорей док нє затварднє, бо кед затварднє, та конї правя з нього вигризки, а особито кед уж од сподку загори .

Слово настало од слова гризц. Вигризка то остаток стебла узретей кукурици, (кукуричанка) хторе огризол статок (конї, крави, кози) кед ше го кармело . Нєшка ше уж нє барз зна цо то вигризка, а донєдавна була барз значна у парастких обисцох. Дакеди ше ручно ламала кукурица, а после ламаня ше рубала кукуричанка при дну кореня (дас на 15-18 цм.). Тота часц, корень, цо остала волала ше копача и служела як огрива, бо ше ю позберало зоз поля и одвожело дому. Зберало ше копачи вєшенї после ораня кед ше жем рихтало за нове шаце. Кукуричанку ше после ламаня складало до снопох и правело копи хтори так стали на польох док ше их нє одвезло дому до заднього двора, дзе ше складало ище до висших вискладаних копох. През жиму и на яр ше тота кукуричанка давала-руцала статку до яшльох и з ню ше на тот способ кармел статок (конї, крави, овци, кози а дакеди и швинї). Статок огризал лїсце и мегки часци узретей кукуричанки, а таки оєдзени стебла оставали и волали ше вигризки хтори ше хасновали ознова у обисцу за рижни наменки.

Хаснованє вигризкох у Руским обисцу

Топенє

Першенствено вигризки ше хасновало за розкладанє огня у котлянкох, познєйше шпоргетох, тиж и до кальових пецох и за топенє до руского пеца. У обисцох у хторих ше хасновал шпоргет вигризки ше рубало на кратки часци. До руского пеца могло ше вохпац цали сноп. У таким пецу ше потопело дас два снопи вигризкох, а завишело од велькосци пеца, або од того же кельо були сухи. Влажни вигризки подло горели и давали малу цеплоту.

Пекарнї

Штредком прешлого 20. вику уж кед и Руснаци мали у местох дзе жили, валалску пекарню лєбо и два, за печенє хлєба за гражданох, пекаре тиж хасновали вигризки. Власнїки пекарньох навелько набавяли вєшенї вельо снопи вигризкох и лаґеровали их до велїких копох же би могли випекац хлєб по шлїдуюцу єшень. Знало ше случиц же маєтни обисца мали догварку з пекарню та дали коч або и два вигризки за одредзене количество упеченого хлєба през цали рок.

Ограда

Часто таки вигризки служели и за правенє менших оградох же би живина нє одходзела до заградох, лєбо до сушеда. Звичайно ше викопал мали ярчок до хторго ше кладло вигризки и загребало ше сподню часц на одредзену глїбину. До ярчкох на одредзеним розстояню забило ше древени колїчки и так ше прикладало вигризки єдну коло другей. Ограду ше позацаговало зоз порващком, шпарґу або ценшим дротом тиж и коло „слупчка” же би ограда твардо стала. Ограда була дас на 1 метер висока.

Ґаздинї з вигрисками оградзовали и свойо заградки зоз квецом, а таки оградочки були вельо нїзши. Огради зоз вигризкох нє тирвали длуго. Тирвали потамаль, покля часц хтора була загребана у жеми нє згнїла-здирвела.

Палїци – ,,тачки”

Вигризки ше могло хасновац як палїчки хтори ше благо „забило” и загребало до жеми и по хотрих ше цагала на яр посадзена пасуля, мауна лєбо гращок и подобне. Ґаздинї на яр кед шали и садзели у заградох, завязали шпарґу/ порващок на два ґузли за два вигризки хтори заджобли до жеми и так нацагли шпарґу по длужини. Коло шпарґи садзели семенка або шали же би им у загради були прости шорики кед посадзене семено ключкало и почало сходзиц.

Преход прейґ улїци

По валалских улїцох нє було як нєшка асфалтни калдерми. Од вельких дижджох и коляйох од кочох знало ше направиц вельке блато, ваґаш и кед требало прейсц до сушеда прейґ драги нє могло ше пре розмочене блато. И у такей ситуациї сушедство похасновало вигризки. Наруцали их прейґ того блата же би ше могло прейсц прейґ драги на други бок та ше так вечарами сушеди лєбо и младеж могли сходзиц на друженє - на прадки.

Литература

• Словнїк руского народного язика I том А -- Н, Нови Сад 2017, б.145